ሥነ-ዕላማ
ሥነ-ዕላማ በእንግሊዝኛ፦ (Teleology or finality) ምክንያታዊነት ንዑስ ክፍል ሲሆን፣ የአንድን ነገር ምክንያት ወይም ማብራሪያ፣ እንደ መነሻው ምክንያት ተግባር በተቃራኒው፣ እንደ መጨረሻው፣ ዓላማው ወይም ግቡ ወሰን የሚከተል አመክንዮአዊ መደምደሚያ ወይም ማብራሪያ ነው። [1] ቃሉ የተገኘው ከሁለት የግሪክኛ ቃላት ነው፡- "ቴሎስ" (telos) (መጨረሻ ወይም ግብ ወይም ዓላማ) እና "ሎጎስ" (logos) (ምክንያት ወይም ማብራሪያ)። በሰብአዊ አጠቃቀም የሚጫን ዓላማ፣ ለምሳሌ የመመገቢያ ሹካ ዓላማ፣ "ውጫዊ ዕላማ" (ወይም ተዛማጅነት ያለው) ተብሎ ይጠራል። በጥንታዊ ፍልስፍና የተስፋፋው ነገር ግን ዛሬ አከራካሪ የሆነው ተፈጥሮአዊ ሥነ-ዕላማ፣ ተፈጥሮአዊ አካላት እንዲሁ ከሰብአዊ አጠቃቀም ወይም አስተያየት ነፃ የሆኑ ውስጣዊ ዕላማዎች እንዳሏቸው ያረጋግጣል። ለምሳሌ፣ አርስቶትል የአንድ ኦክ ፍሬ ውስጣዊ ዕላማ ሙሉ በሙሉ የደረሰ የኦክ ዛፍ መሆን ነው ሲል ተከራክሯል።[2]
እንደ ሹካ ምግብን ለመያዝ በሰው ጥቅም ላይ የሚውል ዓላማ ውጫዊ ተብሎ ይጠራል። የተፈጥሮ ሥነ-ዕላማ ፣ በጥንታዊ ፍልስፍና የተለመደ፣ ምንም እንኳን ዛሬ አወዛጋቢ ቢሆንም፣ የተፈጥሮ አካላት የሰው ልጅ አጠቃቀም እና አስተያየት ምንም ይሁን ምን የተፈጥሮ አካላትም ውስጣዊ ዓላማ እንዳላቸው ይከራከራሉ። ለምሳሌ፣ አርስቶትል የአኮርን ውስጣዊ ዕላማ ሙሉ በሙሉ ያደገ የኦክ ዛፍ መሆን አለበት ብሏል። ምንም እንኳን የጥንት ፍቅረ ንዋይ ሊቃውንት የተፈጥሮ ቴሌሎጂን ሃሳብ ውድቅ ቢያደርጉም የሥነ-ዕላማ ዘገባዎች ግላዊ ያልሆኑ ወይም ሰው ያልሆኑ ተፈጥሮዎች ተዳሰዋል እና ብዙውን ጊዜ በጥንታዊ እና በመካከለኛው ዘመን ፍልስፍናዎች ይደገፋሉ ፣ ግን በዘመናዊው ዘመን (1600-1900) ውድቀት ውስጥ ወድቀዋል።
- ↑ Mahner, Martin; Bunge, Mario (2013-03-14) (in en). Foundations of Biophilosophy. Springer Science & Business Media. ISBN 9783662033685. https://books.google.com/books?id=2rJ9CAAAQBAJ&q=%22teleology+or+finality%22&pg=PA368.
- ↑ Júnior, Paulo Pereira Martins; Vasconcelos, Vitor Vieira (2011-12-09) (in pt). A teleologia e a aleatoriedade no estudo das ciências da natureza: sistemas, ontologia e evolução. https://periodicos.ufsc.br/index.php/interthesis/article/view/15788.