ሊኑክስ

ሊኑክስ (Linux)
ዝርዝር መረጃ (Software Details)
አልሚ (Developer)	ሊኑስ ቶርቫልድስ እና የክፍት ምንጭ ማህበረሰብ
መጀመሪያ የወጣው (Released)	መስከረም ፯ ቀን ፲፱፻፹፬ ዓ.ም. (ሴፕቴምበር 17, 1991 እ.ኤ.አ.)
የኮዲንግ ቋንቋ (Language)	ሲ (C) እና አሰምብሊ
ስርዓተ-ክወና (OS)	ዩኒክስ-መሰል (Unix-like)
ፈቃድ (License)	ጂፒኤል (GPLv2)
ድረ-ገጽ (Website)	kernel.org

ሊኑክስ (በእንግሊዝኛ፦ Linux / ˈlɪnʊks/) በክፍት ምንጭ (Open Source) እና በነፃ ሶፍትዌር ፈቃድ ላይ የተመሰረተ፣ ዩኒክስን የሚመስል (Unix-like) ታዋቂ የስርዓተ ክወና (Operating System) ቤተሰብ ነው። ስርዓተ-ክወናው የኮምፒዩተርን ሃርድዌር በማስተዳደር የሶፍትዌር መተግበሪያዎች እንዲሰሩ መደላድል ይፈጥራል። አብዛኛውን ጊዜ ሰዎች "ሊኑክስ" ብለው የሚጠሩት ከሊኑክስ ከርነል (Linux kernel) የተገነቡትን የተለያዩ ስርዓተ-ክወናዎችን ነው።

የሊኑክስ የምንጭ ኮድ (Source code) ለማንኛውም ሰው ክፍት በመሆኑ፤ ተጠቃሚዎች ኮዱን ማየት፣ ማሻሻል፣ በነጻ መጠቀም፣ ብሎም ዳግም ማሰራጨት ይችላሉ።

የሊኑክስ ከርነል ለመጀመሪያ ጊዜ በሴፕቴምበር 17፣ 1991 እ.ኤ.አ. ለህዝብ ይፋ የተደረገ ሲሆን፣ የፈጠረውም ሊኑስ ቶርቫልድስ የተባለ የፊንላንድ የኮምፒዩተር ሳይንስ ተማሪ ነበር። ከርነሉ ጠቃሚ እና የተሟላ ስርዓተ-ክወና እንዲሆን ከግኑ ፕሮጀክት (GNU Project) በተገኙ የሲስተም ሶፍትዌሮች የታገዘ ነበር። በዚህም ምክንያት ስርዓተ-ክወናው በትክክለኛው አጠራር ግኑ/ሊኑክስ (GNU/Linux) እየተባለ ይጠራል። በአሁኑ ጊዜ ሊኑክስ "ስርጭቶች" (Distributions ወይም Distros) በሚባሉ የተለያዩ ቅርጾች ተዘጋጅቶ ይቀርባል። ታዋቂ ከሆኑት የሊኑክስ ስርጭቶች መካከል ኡቡንቱ (Ubuntu)፣ ፌዶራ (Fedora)፣ ዴቢያን (Debian) እና ሬድ ሃት (Red Hat) በዋነኝነት ይጠቀሳሉ።

የተለያዩ የሊኑክስ ስርጭቶች የተጠቃሚ በይነገጽ (KDE Plasma) ማሳያ

ሊኑክስ በአመዛኙ በሰርቨሮች (Servers) ውስጥ ባለው ከፍተኛ አስተማማኝነት ይታወቃል። የአይቢኤም፣ ዴል፣ እና ሄውሌት ፓካርድ (HP) ድጋፍን በማግኘትም በኢንዱስትሪው ውስጥ ትልቅ ተቀባይነትን አግኝቷል። በአሁኑ ጊዜ በአለም ላይ ካሉት ሰርቨሮች፣ የክላውድ ኮምፒዩቲንግ መሠረተ-ልማቶች፣ እና ሱፐር-ኮምፒዩተሮች አብዛኛዎቹ የሚሰሩት በሊኑክስ ላይ ነው። ከዚህም በተጨማሪ ሊኑክስ በዴስክቶፕ ኮምፒዩተሮች፣ በስማርት ስልኮች፣ በኢምቤዴድ መሳሪያዎች፣ እና በኔትወርክ ራውተሮች ላይ እንደ ስርዓተ-ክወና ሆኖ ያገለግላል። እጅግ ታዋቂ የሆነው የአንድሮይድ (Android) ስርዓተ-ክወናም የተገነባው በሊኑክስ ከርነል ላይ በመሆኑ፣ ሊኑክስን በአለም ላይ ከፍተኛ የተጠቃሚ ቁጥር ያለው ስርዓተ-ክወና ያደርገዋል።

አጠቃላይ ዕይታ

የሊኑክስ መፈጠር መሠረት የሆነው በ1983 እ.ኤ.አ ሪቻርድ ስቶልማን የጀመሩት የግኑ ፕሮጀክት ነው። ይህ ፕሮጀክት ሙሉ በሙሉ ነጻ የሆነ ዩኒክስ-መሰል ስርዓተ-ክወና ለመፍጠር አቅዶ የነበረ ሲሆን፣ የሊኑክስ ከርነል መፈጠር በፕሮጀክቱ ውስጥ የነበረውን የከርነል ክፍተት ሞልቶታል።

የሊኑክስ አወቃቀር፦ ከሃርድዌር እስከ አፕሊኬሽን ያለው ንብርብር

አንድ የሊኑክስ ስርጭት ምን ያህል ሰፊ እንደሆነ ለማሳየት በ2007 እ.ኤ.አ. 'ዴቢያን 4.0' ላይ በተሰራ ጥናት፣ ኮዱ ወደ 283 ሚሊዮን መስመሮች አድጎ የነበረ ሲሆን፤ ይህንን ስርዓት በመደበኛ የንግድ ሶፍትዌር አሰራር ለመፍጠር ቢሞከር 7.1 ቢሊዮን የአሜሪካ ዶላር ሊያወጣ እንደሚችል ተሰልቷል። ይህ የክፍት ምንጭ ማህበረሰብን ትልቅ ጥንካሬ እና ስኬት በግልጽ ያሳያል።

ሊኑክስ በኢትዮጵያ

በኢትዮጵያ ውስጥ የሊኑክስ እና የክፍት ምንጭ ሶፍትዌሮች አጠቃቀም በከፍተኛ ሁኔታ እያደገ ይገኛል። በተለይም በሶፍትዌር ማበልጸግ፣ በሳይበር ደህንነት፣ እና በኢንተርፕራይዝ የሰርቨር አስተዳደር ዘርፍ ውስጥ በስፋት ጥቅም ላይ ይውላል።

የአፍ መፍቻ ቋንቋዎች እና ግዕዝ ድጋፍ

ሊኑክስ ለአማርኛ፣ ትግርኛ፣ ኦሮምኛ እና ለሌሎችም የኢትዮጵያ ቋንቋዎች ከመሰረቱ ጠንካራ ድጋፍ አለው። በተለይም የግዕዝ ፊደላትን ለመጻፍ የሚያስችሉ መሳሪያዎች (እንደ m17n/IBus ያሉት) በቀላሉ በሊኑክስ ላይ ይሰራሉ። አብዛኛዎቹ አዳዲስ የሊኑክስ ስርጭቶች የኢትዮጵያን ኪቦርድ ቀድመው አካትተው ስለሚመጡ፣ ተጠቃሚዎች የሶስተኛ ወገን ኪቦርድ ሶፍትዌሮች (ለምሳሌ ፓወር ግዕዝ) መጫን ሳያስፈልጋቸው ቋንቋቸውን በቀጥታ መርጠው መጠቀም ይችላሉ።

የኢንተርፕራይዝ እና የትምህርት ዘርፍ አጠቃቀም

አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ እና የአዳማ ሳይንስ እና ቴክኖሎጂ ዩኒቨርሲቲን ጨምሮ በርካታ የኢትዮጵያ ዩኒቨርሲቲዎች ለኮምፒዩተር ሳይንስ ተማሪዎቻቸው ሊኑክስን በማስተማሪያነት ይጠቀማሉ። በተማሪዎች እና በባለሙያዎች የተቋቋሙት "ግኑ/ሊኑክስ ኢትዮጵያ" እና የኢትዮጵያ ሊኑክስ አፍቃሪያን ማህበር ይህንን ቴክኖሎጂ በማስተዋወቅ ረገድ ጉልህ ሚና ይጫወታሉ።

በንግዱ ዘርፍ የኢትዮ ቴሌኮም የዳታ ማዕከላት፣ የኢትዮጵያ ንግድ ባንክን ጨምሮ በርካታ ባንኮች ለኮር-ባንኪንግ ሲስተሞቻቸው፣ እንዲሁም የኢንፎርሜሽን መረብ ደህንነት አስተዳደር (INSA) ለሰርቨር እና መሠረተ-ልማታቸው ጠንካራ የሊኑክስ ስርዓቶችን (በተለይም Red Hat Enterprise Linux እና SUSE Linux) በስፋት ይጠቀማሉ።

ታሪክ

ሊኑስ ቶርቫልድስ፣ የሊኑክስ ከርነል ፈጣሪ

በ1990 እ.ኤ.አ. ሊኑስ ቶርቫልድስ በሄልሲንኪ ዩኒቨርሲቲ ተማሪ እያለ፣ ፕሮፌሰሩ ይጠቀሙበት የነበረው የሚኒክስ (MINIX) ስርዓተ-ክወና ለትምህርት ብቻ የተፈቀደ ስለነበር፣ የራሱን ነጻ ስርዓተ-ክወና መጻፍ ጀመረ። በ1991 ሊኑክስ ወደ ዓለም ብቅ አለ።

መጀመሪያ ሊኑስ ፕሮጀክቱን "Freax" ("Free"፣ "Freak"፣ እና ከዩኒክስ የተወሰደችው "X" ጥምረት) ብሎ ሊሰይመው አስቦ ነበር። ነገር ግን በ1991 ፋይሎቹን በኤፍ.ቲ.ፒ (FTP) ሰርቨር ላይ ሲያስቀምጥ፣ የሰርቨሩ አስተዳዳሪ ስሙ አላማረኝም በማለት የፋይሉን ማውጫ "Linux" ብሎ ሰየመው።

አወቃቀር እና ዲዛይን

የሊኑክስ ስርዓት በአንድ ማዕከላዊ ቡድን በተዘጋ ዲዛይን ሳይሆን፤ በሺዎች በሚቆጠሩ በጎ ፈቃደኞች ፈጣን የኮድ መሻሻል ያደገ ቴክኖሎጂ ነው። የሊኑክስ ከርነል ሞኖሊቲክ በመሆኑ የሃርድዌር፣ የኔትወርክ፣ እና የፋይል ሲስተም አስተዳደርን ጠቅልሎ ይይዛል።

በሊኑክስ ውስጥ የተጠቃሚ በይነገጽ (User Interface) በሁለት መንገድ ይከፈላል፦

• የጽሁፍ ትዕዛዝ ማስተላለፊያ (CLI)፦ ሼሎችን በመጠቀም በጽሁፍ ትዕዛዝ መስጠት። ይህ ለሰርቨር አስተዳደር ከፍተኛ ጥቅም አለው።
• ግራፊካዊ በይነገጽ (GUI)፦ ታዋቂ ከሆኑት የሊኑክስ የዴስክቶፕ ገጽታዎች መካከል ግኖም (GNOME)፣ ኬዲኢ (KDE) እና ኤክስኤፍሲኢ (XFCE) ይጠቀሳሉ።

የገበያ ድርሻ እና የንግድ አጠቃቀም

• የድር ሰርቨሮች፡ በዓለም ላይ ካሉ ታላላቅ ድረ-ገጾች እና ትላልቅ ሰርቨሮች ውስጥ ከ96% በላይ የሚሆኑት ሊኑክስን ይጠቀማሉ። የክላውድ ኢንደስትሪውንም 80% ተቆጣጥሯል።
• የሞባይል ስልኮች፡ የአንድሮይድ ስርዓተ-ክወና በሊኑክስ ላይ የተመሰረተ ነው።
• ሱፐር ኮምፒዩተሮች፡ በዓለም ላይ ካሉ 500 እጅግ ፈጣን ሱፐር-ኮምፒዩተሮች 100% የሚሆኑት የሚጠቀሙት ሊኑክስን ነው።
• በዴስክቶፕ፡ የሊኑክስ ዴስክቶፕ ገበያ እያደገ መጥቶ ወደ 4.3% አካባቢ የደረሰ ሲሆን፣ የጌሚንግ ኢንዱስትሪውም በቫልቭ (Valve) የSteamOS ፈጠራ ወደ ሊኑክስ እያደላ ነው።

ደህንነት

የሊኑክስ ደህንነት ጥንካሬ ዋነኛው ምስጢር ክፍት ምንጭ መሆኑ ነው። በመላው አለም ያሉ በሺዎች የሚቆጠሩ ፕሮግራመሮች ኮዱን በየጊዜው ስለሚገመግሙት፣ ማንኛውም የደህንነት ክፍተት ከተገኘ በጥቂት ሰዓታት ውስጥ ይታረማል። ከዊንዶውስ ጋር ሲነጻጸር ሊኑክስ የቫይረስ ማጥፊያ (Antivirus) በግዴታ አይፈልግም። ይህ ደግሞ በኢትዮጵያ ላሉ የፋይናንስ ተቋማት መረጃን ከሳይበር ጥቃት ለመጠበቅ ዋነኛ ምርጫቸው እንዲሆን አድርጎታል።

ተጨማሪ ንባብ

• ክፍት ምንጭ ሶፍትዌር
• ስርዓተ ክወና
• የሊኑክስ ስርጭቶች
• ኡቡንቱ