ርዕዮተ ዓለም
ርዕዮተ ዓለም ለአንድ ሰው ወይም ለቡድን ሰዎች የሚመደብ የእምነቶች ወይም የእሴቶች ስብስብ ነው፣ በተለይ በተወሰነ ዕውቀት ላይ ብቻ የተመሠረተ እምነት ላይ ያልሆኑ ምክንያቶች የሚይዙት፣[1][2] በዚህም «ተግባራዊ አካላት ከቲዎሪያዊ አካላት ጋር ተመሳሳይ ያህል ታዋቂ ናቸው»።[3] ቀደም ሲል በዋናነት ለኢኮኖሚያዊ፣ ፖለቲካዊ፣ ወይም ሃይማኖታዊ ቲዎሪዎችና ፖሊሲዎች ይተገበር ነበር፣ ወደ ካርል ማርክስ እና ፍሪድሪኽ እንግልስ የሚመለስ ባህል ውስጥ፣ የቅርብ ጊዜ አጠቃቀሙ ግን ቃሉን በዋናነት የሚያወግዝ አድርጎ ይጠቀምበታል።[4]ቃሉ በአንቶዋን ዴስቱት ደ ትራሲ፣ የየፈረንሳይ ብርሃን ዘመን መኳንንት እና ፈላስፋ፣ ተፈጠረ፣ እሱም በ1796 እንደ «የሀሳቦች ሳይንስ» አስቦ ፈጠረው ምክንያታዊ የሀሳቦች ሥርዓት ለማዳበር የሕዝቡን ምክንያታዊ ያልሆኑ ግፊቶች ለመቃወም። በፖለቲካ ሳይንስ፣ ቃሉ ፖለቲካዊ እምነት ሥርዓቶችን ለመጥቀስ በተገላጭ መልኩ ይጠቀማል።[4]
ርዕዮተ ዓለም የሚለው የአማርኛ ቃል ከሁለት የግዕዝ ቃላት የተመሠረተ ጥምር ቃል ነው። እነርሱም "ርዕዮት" (ከ"ርእየ" - አየ ከሚለው ግስ የወጣ ሲሆን ትርጉሙም እይታ፣ ራዕይ ወይም አመለካከት ማለት ነው) እና "ዓለም" ናቸው። በአንድ ላይ ሲነበቡ "የዓለም እይታ" ወይም "የዓለም አመለካከት" የሚለውን ትርጉም ይሰጣሉ። የእንግሊዝኛው "ideology" የሚለው ቃል የመነጨው ከፈረንሳይኛ idéologie ሲሆን፣ ለመጀመሪያ ጊዜ በየፈረንሳይ አብዮት ወቅት በአንቶዋን ዴስቱት ደ ትሬሲ የቀረበ ነው። ቃሉ የተገነባው ከሁለት የየግሪክ ቋንቋ ቃላት ነው፦ idéā (ἰδέα፣ 'ፅንሰ-ሀሳብ፣ ቅርጽ' ; ከሎክያን የሀሳብ ትርጉም ጋር ቅርብ) እና -logíā (-λογῐ́ᾱ፣ 'የ... ጥናት') በማጣመር የተፈጠረ።አንድ ኢዴኦሎግ በርዕዮተ ዓለም በጥብቅ የሚያምን ሰው ነው። ቃሉ አሉታዊ ትርጉሞች ይሸከማል፣ ብዙውን ጊዜ በአመለካከቱ በዕውር ወገንተኛ፣ ተንኮለኛ ወይም ፋናቲካል የሆነን ሰው ያመለክታል።
ቃሉ "ርዕዮተ ዓለም" እና ከእሱ ጋር የተያያዘው የሀሳቦች ሥርዓት በ1796 እ.ኤ.አ. በአንቶዋን ዴስቱት ደ ትራሲ (1754–1836 እ.ኤ.አ.) ተዘጋጅቷል፣ እሱም ሀሳቦቹን በእስር ውስጥ እያለ (ከኖቬምበር 1793 እ.ኤ.አ. እስከ ኦክቶበር 1794 እ.ኤ.አ.) በየሽብር ጊዜው ወቅት (ከ1793 እ.ኤ.አ. እስከ ሐምሌ 1794 እ.ኤ.አ.) ችሎት በመጠባት ላይ እያለ አጠናክሯል። በእስር ውስጥ እያለ የጆን ሎክ እና የኤቲየን ቦኖት ደ ኮንዲያክ ሥራዎችን አነበበ።[5]ለሥነ ምግባራዊ እና ፖለቲካዊ ሳይንሶች ደህንነቱ የተጠበቀ መሠረት ለመፍጠር በመፈለግ፣ ትራሲ ለ«የሀሳቦች ሳይንስ» የሚሆን ቃል ፈጠረ፣ ይህንም በሁለት ነገሮች ላይ በመመሥረት፡ (1) ሰዎች ከቁሳዊ ዓለም ጋር በሚገናኙበት ጊዜ የሚሰማቸው ስሜቶች፤ እና (2) በዚው ስሜቶች ምክንያት በአእምሮአቸው ውስጥ የሚፈጠሩ ሀሳቦች።
ትራሲ ርዕዮተ ዓለምን ግለሰባዊ ሉዓላዊነት፣ ንብረት፣ ነጻ ገበያዎች እና በመንግሥት ሥልጣን ላይ ያሉ ሕገ መንግሥታዊ ገደቦችን የሚደግፍ ሊበራላዊ ፍልስፍና አድርጎ አሳበው። እነዚህን ገፅታዎች መካከል ርዕዮተ ዓለም በጣም አጠቃላይ ቃል ነው ብሎ ያምናል፣ ምክንያቱም 'የሀሳቦች ሳይንስ' የእነሱን መግለጫ እና መደምደሚያ ጥናትም ይዟልና።[6] በሐምሌ 1794 እ.ኤ.አ. ማክሲሚሊያን ሮበስፒየርን ያፈነው አብዮታዊ መፈንቅለ መንግሥት ትራሲ ሥራውን እንዲቀጥል አስቻለው።[6] ትራሲ በናፖሊዮናዊ አገዛዝ (1799–1815 እ.ኤ.አ.) ወቅት በቴሮሪስት ደረጃ ምላሽ ሰጥቶ ምክንያታዊ ያልሆኑ የሕዝብ ግፊቶችን ለመቃወም ምክንያታዊ የሀሳቦች ሥርዓት ለመፍጠር ሞከረ።ለርዕዮተ ዓለም ከመጀመሪያው ትርጉም ጋር የቀረበ ቀጣይ ምንጭ ኢፖሊት ቴን በየቀድሞ አገዛዝ ላይ ያተኮረው ሥራው የዘመናዊ ፈረንሳይ መነሻዎች (ፈረንሳይኛ፡ Les Origines de la France Contemporaine) ቁጥር I (1875 እ.ኤ.አ.) ነው። ርዕዮተ ዓለምን በሶቅራጥስ ዘዴ ፍልስፍና ማስተማር ይመስላል ብሎ ይገልጸዋል፣ ምንም እንኳን ቃላትን ከተለመደው አንባቢ ባሻገር ሳያራዝም እና ተግባራዊ ሳይንስ ከሚፈልገው ከምልከታ ምሳሌዎች ውጭ። ቴን ከትራሲ ብቻ ሳይሆን ከእሱ አካባቢ ጋር በማገናኘት ኮንዲያክንም እንደ ቀዳሚው ይጨምረዋል።ናፖሊዮን ቦናፓርት (1769–1821 እ.ኤ.አ.) ርዕዮተ ዓለምን እንደ ስድብ ቃል ማየት ጀመረ፣ ይህንም ብዙ ጊዜ በትራሲው Institut national ውስጥ ባሉ ሊበራል ተቃዋሚዎቹ ላይ ይጠቀምበት ነበር።[7] በካርል ማኒሄም የቃሉ ትርጉም ለውጦች ታሪካዊ እንደገና ግንባታ መሠረት፣ ዘመናዊው የቃሉ ትርጉም ናፖሊዮን ተቃዋሚዎቹን "ኢዴኦሎጎች" ብሎ ሲጠራቸው ተወለደ።[8]
የትራሲ ዋና መጽሐፍ የርዕዮተ ዓለም አካላት (ፈረንሳይኛ፡ Élémens d'idéologie፣ 1804–1815 እ.ኤ.አ. የታተመ) ብዙም ሳይቆይ ወደ ዋና ዋና የአውሮፓ ቋንቋዎች ተተረጎመ።ከትራሲ አቀባበል በኋላው መቶ ዘመን፣ ቃሉ ርዕዮተ ዓለም በአዎንታዊ እና አሉታዊ ትርጉሞች መካከል ይለዋወጣል። ከናፖሊዮን በኋላ መንግሥታት ምላሽ ሰጪ አቋም ሲይዙ፣ ጽንሰ-ሀሳቡ እራሳቸውን ሊበራሎች ብለው መጥራት የጀመሩትን ጣሊያን፣ ስፓንያ እና ሩሲያ አሳቢዎችን አስተዋለ፣ እነሱም በ1820ዎቹ እ.ኤ.አ. መጀመሪያ አብዮታዊ እንቅስቃሴን ለማነቃቃት ሞክረዋል፣ በዚህም በፈረንሳይ እና ጣሊያን ያሉትን ካርቦናሪ ማኅበራት እና በሩሲያ ያሉትን ዲሴምብሪስቶች። ካርል ማርክስ (1818–1883 እ.ኤ.አ.) የናፖሊዮንን አሉታዊ ትርጉም ተቀብሎ፣ በጽሑፎቹ ውስጥ ተጠቅሞበታል፣ በአንድ ወቅት ትራሲን fischblütige Bourgeoisdoktrinär (ዓሣ-ደም ያለው ቡርጆዋ ዶክትሪነር) ብሎ ገልጾታል።[9] ከዚያ ጀምሮ ቃሉ አንዳንድ አሉታዊ ትርጉሞቹን አጥቶ በተለያዩ ፖለቲካዊ አመለካከቶች እና የማኅበረሰባዊ ቡድኖች እይታዎች ትንታኔ ውስጥ ገለልተኛ ቃል ሆኗል።[10] ማርክስ ቃሉን በየክፍል ትግል እና በየበላይነት ውስጥ ቢያስቀምጥም፣[11][12] ሌሎች ደግሞ የተቋማዊ ተግባር እና የማኅበራዊ ትስስር አስፈላጊ አካል ነው ብለው ያምኑ ነበር።[13]ከሶቭየት በኋላ ሩሲያዊ ሀሳቦች ጋር በትይዩ፣ ስለ (ለምሳሌ) አንድነት አምነት ያሉ ነጠላ-ርዕዮተ ዓለማዊ ሀሳቦችን፣ ዋልተር ብሩጌማን (ተወልዶ 1933 እ.ኤ.አ.) በታሪካዊ ሃይማኖታዊ/ፖለቲካዊ አውዶች ውስጥ "ርዕዮተ ዓለማዊ ማስፋፊያ"ን መርምሯል።[14]
- ↑ Honderich, Ted (1995). The Oxford Companion to Philosophy. Oxford University Press. pp. 392. ISBN 978-0-19-866132-0. https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond.
- ↑ "ideology". Archived from the original on 2020-02-11. በ2026-02-19 የተወሰደ.
- ↑ Cranston, Maurice. [1999] 2014. "Ideology መለጠፊያ:Webarchive" (revised). Encyclopædia Britannica.
- 1 2 van Dijk, T. A. (2006). "Politics, Ideology, and Discourse". Archived from the original on 2011-07-08. በ2026-02-19 የተወሰደ.
- ↑ Destutt de Tracy, Antoine (1801–1815). Éléments d'idéologie. Paris: Didot. Cite error: Invalid
<ref>tag; name cannot be a simple integer. Use a descriptive title - 1 2 Kennedy, Emmet (1978). Destutt de Tracy and the Origins of Ideology. American Philosophical Society. ISBN 978-0871690838.
- ↑ መለጠፊያ:Fact
- ↑ Mannheim, Karl (1936). Ideology and Utopia. New York: Harcourt, Brace & World.
- ↑ Marx, Karl (1845). The German Ideology.
- ↑ Eagleton, Terry (1991). Ideology: An Introduction. Verso.
- ↑ Marx, Karl; Engels, Friedrich (1932). The German Ideology. International Publishers.
- ↑ Althusser, Louis (1965). For Marx.
- ↑ Parsons, Talcott (1951). The Social System. Free Press.
- ↑ Brueggemann, Walter (1978). The Prophetic Imagination. Fortress Press.