ኪዳነ ወልድ ክፍሌ

አለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ (፲፰፻፷፬ - ፲፰፻፴፮ ዓ.ም) በኢትዮጵያ የቤተ ክርስቲያንና የቋንቋ ጥናት ታሪክ ውስጥ እጅግ የላቀ ስፍራ ያላቸው ሊቅ፣ ጸሐፊና ተመራማሪ ናቸው። በግእዝ ቋንቋ ጥልቀት፣ በዕብራይስጥና በዓረብኛ ዕውቀታቸው፣ እንዲሁም የአማርኛን ሰዋስው ከሥርወ-ቃሉ ጋር በማዛመድ ረገድ አዲስ ፋና የቀደዱ ምሁር ነበሩ። ሕይወታቸውን ሙሉ በኢየሩሳሌምና በኢትዮጵያ ለቋንቋና ለሃይማኖት ምርምር የሰጡ ሲሆን፣ የዛሬው ትውልድ ለሚጠቀምባቸው የቋንቋ መዛግብት ሁሉ እንደ መሠረት ድንጋይ የሚቆጠሩ ታላቅ ሰው ናቸው።

የሕይወት ታሪክ

አለቃ ኪዳነወልድ ክፍሌ በሸዋ ክፍለ ሀገር በይፋትና ጥሙጋ አውራጃ በ፲፰፻፷፬ ዓ.ም. ተወለዱ። ለትምህርት ሲደርሱ በአካባቢያቸው የነበረውን የአገራቸውን ትምህርት ተማሩ። በኋላም ወደ ጎንደር ተጉዘው የመጻሕፍትን ትርጓሜ አጠኑ። በጊዜው የነበራቸው የቀለም አቀባበል፣ የሚስጥር መመራመርና መራቀቅ በጉባኤው ላይ «የቀለም ቀንድ» የሚል ቅጽል ተሰጣቸው።ማናቸው ማናቸው

አለቃ ኪዳነወልድ ከግእዝና አማርኛ ሌላ ዐረብኛ፣ ዕብራይስጥ፣ ላቲን፣ ሌሎችንም ቋንቋዎች አጠናቅቀው ያውቁ ነበር ። አለቃ ኪዳነወልድ በእየሩሳሌም ለ፳፪ ዓመት ተቀምጠዋል ። በዚህም ወቅት ብሉይና ሐዲስ በሦስት ቋንቋ ጠንቅቀው አመሳክረው ተርጕመዋል ። ኪዳነወልድ ክፍሌ በ፲፱፻፳፮ ዓ.ም. የመጀመሪያውን መዝገበ ፊደል አውጥተው ከልዩልዩ ቋንቋዎች ጋር በማመሳከር አሳትመዋል ። የኢትዮጵያ ፊደል አመጣጡንና ባህሉን በውል አስተባብረው በማቅረባቸውም በጊዜው ተቋቁመው ለነበሩት ትምህርት ቤቶች መመሪያና መማሪያ ለመሆን በቅተዋል ። ቀጥለውም ትንሽ አማርኛ ፊደል ከአረብና ከዕብራይስጥ አቆራኝተው አሳትመዋል ።

አለቃ ኪዳነወልድ በተለያየ ዘይቤ ያቀርቧቸው የነበሩት ግጥሞች ለትውልድ ታላቅ ጥቅም ይሰጣሉ ተብለው የሚገመቱ ናቸው ። እንዲያውም ኢትዮጵያ በምሥራቅ አፍሪቃ የብዙ ሺሕ ዘመናት ነጻ አገር ባለፊደልና ባለቋንቋ የሆነች እሷ ብቻ ስለሆነች ትውልድ ያገሩን ትምህርት በመጀመሪያ እንዲማር ያካሂዱት የነበረው ቅስቀሳ በቀላሉ የሚታይ አይደለም ። በዓለም ስማቸው የገነነ የሥነ ጥበብ፣ የኪነ ጥበብ ፣ የጽሑፍ ባለአጉዛዎች የሚደነቁባቸው በራሳቸው ቋንቋ ጽፈው ለዓለም የአቀረቧቸው ሥራዎች ናቸው ይላሉ ።

አለቃ ኪዳነወልድ ለኢትዮጵያ ባላቸው ዐቅም በብሔራዊ ስሜት ተነሳስተው ለታሪክ የሚቀርቡ በርከት ያሉ መጻሕፍት ጽፈው አሳትመዋል ። በተለይም ከዘጠኝ መቶ ገጾች በላይ የሆነው «የሰዋሰው መጽሐፍ» ታላቅ እንደሆነ ይነገራል ። አለቃ ኪዳነወልድ ለኢትዮጵያ ሥነ ጽሑፍ ታላቅ አስተዋፅኦ ያደረጉ ሰው ነበሩ ።

አለቃ ኪዳነወልድ ክፍሌ በተወለዱ በ ፸፪ ዓመታቸው ፤ ሰኔ ፳፬ ቀን ፲፱፻፴፮ ዓመተ ምሕረት ዐርፈው ደብረ ሊባኖስ ተቀበሩ።

የሥራ መስክ

ወደ ኢትዮጵያ ከተመለሱ በኋላ፣ በዳግማዊ ዓፄ ምኒልክና በንግሥት ዘውዲቱ ዘመነ መንግሥት በነበሩት ታላላቅ የሃይማኖትና የሥነ-ጽሑፍ ጉባኤዎች ላይ በዋና አማካሪነትና በሊቅነት አገልግለዋል።

• የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም፦ በ፲፰፻፺ዎቹ መጨረሻና በ፲፰፻፻ዎቹ መጀመሪያ ላይ፣ መጽሐፍ ቅዱስን ከዕብራይስጥና ከግዕዝ ምንጮች ወደ አማርኛ ለመተርጎም በተደረገው ጥረት ውስጥ የእሳቸው ድርሻ እጅግ የጎላ ነበር።

• የቤተ ክርስቲያን ጉባኤያት፦ በወቅቱ በነበሩት የሃይማኖት ክርክሮችና የትርጓሜ ጉባኤዎች ላይ፣ በጥንታዊ መጻሕፍትና በቋንቋ ማስረጃዎች ላይ የተመሠረተ ምላሽ በመስጠት ይታወቁ ነበር።

• የአማርኛ ሰዋስው ማቀናጀት፦ አማርኛ የራሱ የሆነ የሥር-ወቃል እና የሰዋስው ሥርዓት እንዳለው ለዓለም ምሁራን ጭምር ያስመሰከሩበትን ምርምር አከናውነዋል።

ዋና ዋና የሥነ-ጽሑፍ ሥራዎች

አለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ ለኢትዮጵያ ሥነ-ጽሑፍ ያበረከቱት አስተዋጽኦ በዝርዝር ሲታይ

፩ መጽሐፈ ሰዋስው ወግሥ ወመዝገበ ቃላት ሐዲስ፦ይህ መጽሐፍ በኢትዮጵያ የቋንቋ ታሪክ ውስጥ እንደ "ታላቅ ተአምር" የሚቆጠር ነው። አለቃ ኪዳነ ወልድ ይህንን መዝገበ ቃላት ለማዘጋጀት ከ፵ ዓመታት በላይ የፈጀ ምርምር አድርገዋል። መጽሐፉ የግዕዝንና የአማርኛን ቃላት በሥርወ-ግሥ በመከፋፈል፣ ትርጉማቸውንና አገልግሎታቸውን በስፋት ያብራራል። ምንም እንኳ እሳቸው በ፲፰፻፴፮ ዓ.ም ቢያርፉም፣ ታማኝ ደቀ መዝሙራቸው አለቃ ደስታ ተክለ ወልድ መጽሐፉን አርመውና አሟልተው በ፲፰፻፵፰ ዓ.ም ለሕትመት አብቅተውታል።

፪ መጽሐፈ ሰዋስው ዘግእዝ ፦ ግእዝን በዘመናዊና በቀላል መንገድ ለመማር የሚያስችል የሰዋስው መመሪያ አዘጋጅተዋል።

፫ ትርጓሜ ወንጌልና የቅዱሳት መጻሕፍት እርማት፦ በእጅ የተጻፉ ጥንታዊ መጻሕፍትን ከምንጮቻቸው ጋር በማነጻጸር የግድፈት እርማት በማድረግ ረገድ ትልቅ ሥራ ሰርተዋል።

ተጽዕኖና ቅርስ

የአለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ ተጽዕኖ በሁለት ዋና ዋና ዘርፎች ይገለጻል፦ በሥነ-ላሳን፦ እሳቸው የጀመሩት የቃላት አወቃቀር ምርምር፣ ዛሬ በዩኒቨርሲቲ ደረጃ ለሚሰጡ የኢትዮጵያ ቋንቋዎች ጥናት እንደ መሠረት ያገለግላል። አማርኛ "የዐረፍተ ነገር ቋንቋ" ብቻ ሳይሆን ጥልቅ የሆኑ የቃላት መፍቻ ሕግጋት ያሉት መሆኑን አሳይተዋል። በባህልና በታሪክ፦ የኢትዮጵያን ጥንታዊ ዕውቀት ከዘመናዊው የምርምር ዘዴ ጋር በማዋሃድ፣ የሀገር በቀል ዕውቀት በዓለም አቀፍ ደረጃ እንዲከበር አድርገዋል።

ሞት

ይህ ታላቅ የኢትዮጵያ ብርሃን፣ ለ፸፪ ዓመታት በዕውቀትና በትጋት ካገለገሉ በኋላ፣ በ፲፰፻፴፮ ዓመተ ምህረት ከዚህ ዓለም በሞት ተለዩ። የቀብር ሥነ-ሥርዓታቸውም በታላላቅ ሊቃውንትና በሀገር መሪዎች በተገኘበት በክብር ተፈጽሟል።