አማኑኤል ካንት
| አማኑኤል ካንት | |
|---|---|
.jpg) የአማኑኤል ካንት ሥዕል (በ፲፰ኛው ክፍለ ዘመን) | |
| ግላዊ መረጃ | |
| የትውልድ ዘመን | ሚያዝያ ፳፪ ቀን ፲፯፻፳፬ ዓ.ም. እ.አ.አ |
| የትውልድ ቦታ | ኮንጊስበርግ፣ ፕሩሺያ (አሁን ካሊኒንግራድ፣ ሩሲያ) |
| የሞት ዘመን | የካቲት ፲፪ ቀን ፲፰፻፬ ዓ.ም. እ.አ.አ (፸፱ ዓመቱ) |
| የሞት ቦታ | ኮንጊስበርግ፣ ፕሩሺያ |
| ዜግነት | ጀርመናዊ (ፕሩሺያን) |
| የፍልስፍና ዘርፍ | |
| ዘመን | የ፲፰ኛው ክፍለ ዘመን ፍልስፍና (የብርሃነ ዘመን) |
| የትምህርት ዘርፍ | ካንቲያኒዝም (መስራች)፣ የጀርመን ሀሳባዊነት፣ ትራንስценденታሊዝም |
| ዋና ዋና ፍላጎቶች | ሥነ-ልኬት፣ ሥነ-እውቀት፣ ሥነ-ምግባር፣ ሥነ-ውበት፣ የፖለቲካ ፍልስፍና |
| ጉልህ ሀሳቦች |
• <nowiki>ተሻጋሪ ሀሳባዊነት • ምድብ አንቀጽ • ሰው ሠራሽ አፕሪዮሪ ሀሳቦች • "ለማወቅ ደፋር" (Sapere aude) |
| ተጽዕኖ ያሳደሩበት | ዴቪድ ሂዩም፣ ዣን-ዣክ ሩሶ፣ ሬኔ ዴካርት፣ ላይብኒዝ፣ ይስሐቅ ኒውተን |
| ተጽዕኖ ያሳደሩት | ሄግል፣ ሾፐንሃወር፣ ኒቼ፣ ፊችተ፣ ሼሊንግ፣ እና መላው የዘመናዊ ፍልስፍና አካሄድ |
አማኑኤል ካንት (በጀርመንኛ፡ Immanuel Kant) በዐሥራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን (1724 – 1804) የኖረ ጀርመናዊ ፈላስፋ ነው። ሕይወቱን በሙሉ በፕሩሺያ መንግሥት በምትገኘው ኮኒግስበርግ ከተማ ያሳለፈ ሲሆን፣ በዘመናዊው የአውሮፓ ባህል ላይ ተፅዕኖ ካሳደሩት የመጨረሻዎቹ ፈላስፋዎች አንዱ ነው። እንዲሁም፣ ክላሲካል የእውቀት ንድፈ ሐሳብ (theory of knowledge) ላይ ከጻፉት ዋነኛ ፈላስፋዎች መካከል ነው። ካንት በጆን ሎክ፣ ጆርጅ በርክሊ እና ዴቪድ ሂዩም በጀመረው የመገለጥ ዘመን ፈላስፋዎች የመጨረሻው ነበር። ካንት አዲስ የፍልስፍና አመለካከት በማቅረብ በዐሥራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ እስከ ሃያ አንደኛው ክፍለ ዘመን ድረስ በአውሮፓ ፍልስፍና ላይ ተፅዕኖ አሳድሮ የቆየ ሲሆን፣ እስከ አሁን ድረስም ተፅዕኖው ቀጥሏል። በ**እውቀት ንድፈ ሐሳብ** ላይ ወሳኝና መሠረታዊ የሆኑ ሥራዎችን እንዲሁም ከሃይማኖት፣ ከሕግ እና ከታሪክ ጋር የተያያዙ ሌሎች ሥራዎችን አሳትሟል። በስልሳ ዓመቱ ሊደርስ ሲል በ1781 ዓ.ም. ያሳተመው ንጹሕ ምክንያት ትችት (Critique of Pure Reason) የተባለው መጽሐፉ ከሁሉም ሥራዎቹ የበለጠ ታዋቂ ነው። ካንት በዚህ መጽሐፍ ውስጥ የሰውን አእምሮ ውስንነትና አወቃቀር መርምሯል። በዚህም ሥራው ላይ ባሕላዊውን ፍልስፍና ጥንተ ነገር (Metaphysics) እና ክላሲካል የእውቀት ንድፈ ሐሳብ ላይ ጥቃት ሰንዝሯል። የእርሱም እጅግ ውብና ብሩህ አስተዋጽኦ በትክክል በዚህ መስክ ውስጥ ነበር። ከዚያም በእርጅና ዘመኑ ሌሎች ዋና ዋና ሥራዎችን አሳትሟል፣ ከእነዚህም ውስጥ የሥነ ምግባርና የሰው ልጅ ሕሊናን የተመለከተበት ተግባራዊ ምክንያት ትችት (Critique of Practical Reason) እና የውበት ፍልስፍናንና የፍጻሜ ዓላማን (Teleology) የተመለከተበት የፍርድ ትችት (Critique of Judgment) መጽሐፎቹ ይገኙበታል። ፍልስፍና ጥንተ ነገር ስለ ነገሮች ፍጹም እውነት ብዙ ጥያቄዎችን ያቀርባል። ካንት ባሕላዊውን ፍልስፍና ጥንተ ነገር በእውቀት ንድፈ ሐሳብ በመጠቀም ማሻሻልና ማስተካከል እንደሚቻል ያምን ነበር። በዚህ ዘዴ የፍልስፍና ጥንተ ነገር የሚያቀርባቸውን ጥያቄዎች መጋፈጥ እንችላለን፤ ከዚህም በላይ እውቀትን የምናገኝባቸውን ምንጮች ማወቅ እና መድረስ የምንችለውን የእውቀት ወሰን መለየት እንችላለን ብሎ ተከራክሯል።
ካንት የሰውንና የአእምሮን የእውቀት ምንጮችና ወሰኖች ከተረዳንና ካወቅን በኋላ ማንኛውንም ፍልስፍና ጥንተ ነገር ጥያቄዎችን አቅርበን ፍሬያማ መልሶችን ማግኘት እንችላለን የሚል ሐሳብ አቅርቧል። ካንት አንድ አደገኛ ጥያቄ ጠይቋል፤ ይኸውም የምናውቃቸው ነገሮችና ርዕሰ ጉዳዮች ከልምዳችንና ከስሜታችን በፊት የነበሩ የተወሰኑ ባህሪያት አሏቸው ወይ? ለዚህም መልሱ፣ አእምሮ ሊያውቃቸው የሚችሉት ሁሉም ርዕሰ ጉዳዮችና ነገሮች የሚታወቁት አእምሮ በሚመርጠው መንገድ ነው በማለት ነው። ለዚህ ምሳሌ የሚሆነው፣ አእምሮ ማንኛውንም ርዕሰ ጉዳይ ከማሰቡ በፊት ራሱን ካዘጋጀ እና አእምሮው ምክንያትና ውጤት (Causality) በሚለው መንገድ ለማሰብ ከመረጠ፣ ያ ርዕሰ ጉዳይ ወይ ምክንያት ወይም ውጤት እንደሚሆን ማንኛውንም ርዕሰ ጉዳይ ከማወቃችን በፊት እናውቃለን። ካንት አእምሮ በ**ምክንያትና ውጤት** አማካኝነት ሊያውቃቸው የማይችሉት ርዕሰ ጉዳዮች እንዳሉ ወደሚል መደምደሚያ ይደርሳል። ሌላው መደምደሚያ ደግሞ፣ የምክንያትና ውጤት መርህ ከልምድና ከስሜት ነፃ ሊሆን የማይችል የአስተሳሰብ መንገድ መሆኑ ነው። የምክንያትና ውጤት መርህ ለሁሉም ጥያቄዎች መልስ መስጠት አይችልም። ለማብራራት አንድ ጥያቄ አንስቷል፤ ይኸውም ዓለም ዘላለማዊ ነው ወይስ ፈጣሪ አለው? ስለዚህ፣ የ**ፍልስፍና ጥንተ ነገር** መሠረታዊ ጥያቄዎች የሰው ልጅ አእምሮ ሊመልሳቸው አይችልም። ነገር ግን፣ አእምሮ ለተራ ሳይንሳዊ ጥያቄዎች መልስ ይሰጣል፣ ምክንያቱም እነሱ ለሕጎቹ ተገዢ ናቸውና። ኢማኑኤል ካንት በእውቀት ንድፈ ሐሳብ ውስጥ በልምድ (Empirical) እና በአእምሮ (Rational) ትምህርት ቤቶች መካከል ድብልቅ የሆነ አዲስ ሥርዓት ፈጠረ። የልምድ ትምህርት ቤት ደጋፊዎች እውቀት የሚገኘው በልምድ መንገድ ብቻ እንደሆነ ያምናሉ። የአእምሮ ትምህርት ቤት ደጋፊዎች ደግሞ፣ የዴካርት (Descartes) የጥርጣሬ ሥርዓትና አእምሮ ብቻ እውቀትን እንደሚሰጠን ያምናሉ። ካንት ከእነሱ ጋር ይለያል፣ ምክንያቱም አእምሮን ብቻ ያለ ልምድ መጠቀም ወደ እውቀት አይመራም፣ ይልቁንም ወደ ቅዠት (Illusions) ይመራል ብሎ ያምናል። ልምድን ብቻ መጠቀም ደግሞ ወደ ትክክለኛ እውቀት አይመራም፣ እንዲሁም ንጹሕ አእምሮ የሚቀበለውን የመጀመሪያው ፈጣሪ መኖሩን አያምንም።
የኢማኑኤል ካንት አስተሳሰብ በጀርመን ውስጥ በጣም ተፅዕኖ ፈጣሪ ነበር። ካንት ፍልስፍናን ከ**አእምሮአዊ** እና ልምዳዊ ፈላስፋዎች መካከል ከሚካሄድ ክርክር ወደ ሌላ ከፍ ወዳለ ቦታ አሸጋገረ። ከእርሱ በኋላ የመጡት የጀርመን ፈላስፋዎች በእሱ ተፅዕኖ ተደርጎባቸዋል። እንደ ዮሃን ጎትሊብ ፊችቴ፣ ፍሬድሪክ ሼሊንግ፣ ታላቁ ፈላስፋ ሄግል እና አርተር ሾፐንሃወር። እነዚህም የጀርመን ተስማሚነት ፍልስፍና (German Idealism) በመባል የሚታወቀውን መሠረቱ። እነዚህ ሁሉ ፈላስፋዎች እራሳቸውን የካንት ሥርዓትና ፍልስፍና አራሚዎች፣ አስፋፊዎችና አዳብሪዎች አድርገው ተመልክተዋል። በዚህም ምክንያት የተለያዩ የ**ጀርመን ተስማሚነት ፍልስፍና** ሞዴሎች ተገለጡ። የካንት ተፅዕኖ ቀጥሎ ከእርሱ በኋላ ለመጡት ፍልስፍናዎች ሁሉ መሠረታዊ ተፅዕኖ ፈጣሪ ሆኗል። በ**ትንተናዊ ፍልስፍና** (Analytical Philosophy) (ራሰል፣ ሙር እና አመክንዮአዊ አወንታዊነት - Logical Positivism) እና በ**አውሮፓ ፍልስፍና** ላይ ከፍተኛ ተፅዕኖ አሳድሯል።
ኢማኑኤል ካንት የተወለደው ሚያዝያ ፲፬ ቀን ፲፮፻፲፮ ዓ.ም. (April 22, 1724) በምሥራቅ ፕራሻ (East Prussia) ዋና ከተማ በሆነችው ኮኒግስበርግ (Königsberg) ውስጥ ሲሆን፣ ይህም ከተማ በአሁኑ ጊዜ ሩሲያ ውስጥ ካሊኒንግራድ (Kaliningrad) በመባል ትታወቃለች። ካንት በሕይወት ዘመኑ በሙሉ ከዚህች ከተማ ፳፬ ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ እንኳ ተጉዞ አያውቅም። ይህ እውነታ ካንት በሕይወት ዘመኑ በሙሉ በአንድ ቦታ መኖሩን ያመለክታል፤ ይህ ደግሞ በሥራዎቹ ሁለንተናዊነት (universality) እና ዓለም አቀፋዊነት (globality) ላይ ካሳየው ጥልቀት ያለው አስተሳሰብ አንጻር እጅግ የሚደንቅ ነው።
ትውልድ እና የልጅነት ጊዜ
ካንት አባቱ ዮሃን ጆርጅ ካንት የኮርቻ ሰሪ እና የእጅ ጥበብ ባለሙያ ከሆኑበት ከፕሮቴስታንት ቤተሰብ ተወለደ። እናቱ አና ሬጂና ካንት ደግሞ የቤተ ክርስቲያን ተከታይ የሆነችና ለሃይማኖታዊ ሥርዓት እጅግ ያደገች ፒየቲስት ነበረች። ፒየቲዝም የፕሮቴስታንት ሉተራን ቤተ ክርስቲያን እንቅስቃሴ ሲሆን፣ በግል የሃይማኖት ልምምድ፣ ስሜታዊነትና ጥብቅ የሞራል መርሆዎች ላይ ትኩረት ያደርጋል። የካንት ሕይወት እና ፍልስፍና በተለይም የሥነ ምግባር አስተሳሰቡ በእናቱ ጥልቅ ሃይማኖታዊ መርሆዎችና ሥርዓታማነት በእጅጉ ተቀርጿል። ምንም እንኳ ካንት በኋለኛው ሕይወቱ የፒየቲዝምን ጥብቅነትና ሥርዓት ትቶ ቢሆንም፣ የሥነ ምግባርን አስፈላጊነት በተመለከተ ያለው ትኩረት ከዚያ መሠረት እንደመነጨ ይታመናል።
ካንት በቤተሰቡ ከአሥራ አንድ ልጆች መካከል አራተኛ ሲሆን፣ በልጅነቱ የደረሰበት የገንዘብ ችግር ቀላል አልነበረም። የልጅነት ትምህርቱን የተማረው በፒየቲስት ትምህርት ቤት በሆነው ፍሬደሪሽ ኮሌጂየም ውስጥ ነው። በዚህ ትምህርት ቤት ላቲንን እና በወቅቱ የነበሩ ክላሲካል ትምህርቶችን በጥልቀት አጥንቷል፤ ይህም ለኋለኛው የአስተሳሰብ ጥልቀቱና ለቋንቋው ቅንብር ከፍተኛ መሠረት ሆኖታል።
የዩኒቨርሲቲ ትምህርትና የመምህርነት መጀመሪያ
በ፲፮፻፴፪ ዓ.ም. (1740)፣ ገና በ፲፮ ዓመቱ፣ ካንት ወደ ትውልድ ከተማው ኮኒግስበርግ ዩኒቨርሲቲ ገባ። በዋናነት የተማረው የቲዎሎጂ (ሥነ መለኮት) ትምህርት ለመማር ቢሆንም፣ ብዙም ሳይቆይ ፍላጎቱ ወደ ፍልስፍና፣ ሒሳብ እና ፊዚክስ አዘነበለ። በእርግጥም፣ በዩኒቨርሲቲው ውስጥ ማርቲን ክኑትሰን የተባሉ ምክንያታዊነት የሆኑ ፕሮፌሰር የአይዛክ ኒውተንን ፍልስፍናና ሳይንስ አስተምረውታል። ክኑትሰን የካንትን የፍልስፍናና የሳይንስ ፍላጎት በማነቃቃት ረገድ መሠረታዊ ሚና ተጫውተዋል።
የአባቱ ሞት በ፲፮፻፴፯ ዓ.ም. (1746) ላይ በመድረሱ ምክንያት፣ ካንት የዩኒቨርሲቲ ትምህርቱን አቋርጦ ለሰባት ዓመታት ያህል የግል መምህር በመሆን የሕይወት ወጪውን ይሸፍን ነበር። ይህ ወቅት ለካንት እጅግ ወሳኝ የልምምድና የማንበብ ጊዜ ነበር። በዚህ ጊዜ ውስጥ ካንት የተለያዩ ክልሎች በመዘዋወር ትምህርት መስጠት ለወደፊቱ ሰፊ አስተሳሰቡና ለዓለማዊ እውቀቱ መሠረት ጥሏል።
አካዳሚያዊ የሥራ መስክ
በ፲፮፻፵፯ ዓ.ም. (1755) ካንት ወደ ኮኒግስበርግ ዩኒቨርሲቲ ተመለሰ እና በዶክትሬት ዲግሪ ተመረቀ። በመቀጠልም "ፕሪቫትዶዘንት" ማለትም በደመወዝ ሳይሆን በተማሪዎች ክፍያ ብቻ የሚያስተምር ያልተከፈለ ፕሮፌሰር ሆኖ ማስተማር ጀመረ። ይህ ሁኔታ ለ፲፭ ዓመታት ያህል የቀጠለ ሲሆን፣ በዚህ ጊዜ ውስጥ በፍልስፍና፣ በፊዚክስ፣ በጂኦግራፊ፣ በሥነ-ምግባር እና በሌሎችም ሰፋ ባሉ የትምህርት ዘርፎች ላይ ከፍተኛ መጠን ያለው ኮርስ አስተማረ። ይህ የትምህርት ልዩነት እና ስፋት የካንትን የአስተሳሰብ ሁለገብነት ይመሰክራል። የእሱ ትምህርቶች እጅግ አስደሳችና ተደማጭነት ያላቸው ነበሩ፤ ተማሪዎችም ትምህርቱን ለመስማት ይሰበሰቡ ነበር።
በመጨረሻም፣ በ፲፮፻፷፪ ዓ.ም. (1770) በአምክንዮ እና ሜታፊዚክስ ዘርፍ ሙሉ ፕሮፌሰር ሆኖ ተሾመ። በዚህ ቦታ ላይ ነበር ታላቅ የፍልስፍና ሥራዎቹን (The Critiques) መጻፍ የጀመረው።
የዘወትር ሕይወት እና ሥርዓት
የካንት የዕለት ተዕለት ሕይወት በሥርዓት እና በጽናት የተመሰከረለት ነበር። ካንት ከጠዋቱ ፭ ሰዓት ላይ ይነሳ ነበር። ከጠዋቱ ፯ ሰዓት ላይ የሚያስተምረውን ትምህርት ይሰጣል፣ ከሰዓት በኋላ ደግሞ ይጽፋል፣ ከዚያም በየቀኑ ከሰዓት በኋላ በ፬ ሰዓት በዚያችው ኮኒግስበርግ ከተማ ተመሳሳይ ጎዳና ላይ ለብቻው ወይም ከጓደኞቹ ጋር በእግር ይጓዝ ነበር።
ይህ የእግር ጉዞ በከተማው ነዋሪዎች ዘንድ "የፈላስፋው የእግር ጉዞ" በመባል ይታወቅ ነበር። የከተማው ነዋሪዎች ካንት የሚመለስበትን ጊዜ በመመልከት የሰዓታቸውን ትክክለኛነት ያረጋግጡ እንደነበር ተዘግቧል። ይህ ሥርዓታማነት የካንትን አስተሳሰብ የገዛው የሥርዓት እና ምክንያታዊነት (Order and Rationality) መገለጫ ነበር። ይህም የምክንያታዊነትን አስፈላጊነት ከግምት ውስጥ ያስገባው "የላቀ ፍልስፍናው" መሠረታዊ ባህሪ ነው።
ካንት ፈረንሳዊውን ፈላስፋ ዣን-ዣክ ሩሶ እና ስኮትላንዳዊውን ፈላስፋ ዴቪድ ሂዩም እጅግ ያደንቅ ነበር። በእርግጥም፣ ሩሶን በማድነቁ ምክንያት በየቀኑ ከሚሄደው የእግር ጉዞ አንድ ጊዜ ብቻ ዘግይቶ እንደነበር ይነገራል፤ ይህም ሩሶ አዲስ በጻፈው መጽሐፍ ምክንያት ነበር። ይህ ድርጊት የካንትን ለፍልስፍና ያለውን ጥልቅ ፍቅር ያሳያል።
ምንም እንኳን ካንት ትዳር ባይመሠርትም፣ በሕይወት ዘመኑ ሁሉ የቅርብ ጓደኞች እና የማኅበራዊ ሕይወት ነበረው። በኮኒግስበርግ ከነበሩት ምሁራን ጋር የጋራ ምሳ ግብዣዎችን ያደርግ ነበር፤ በእነዚህ ግብዣዎች ላይም በወቅታዊ ጉዳዮች፣ በፖለቲካ እና በሳይንስ ላይ ሰፋ ያለ ውይይት ይደረግ ነበር። ካንት በሰው ልጅ ልምድ እና አስተሳሰብ ላይ ያለውን ፍላጎት በግልጽ ያሳያል።
የለውጥ አሥርተ ዓመታት - "ወሳኙ እንቅልፍ መባረር"
ካንት ከ46 ዓመቱ በኋላ (ከ1770 ዓ.ም. ጀምሮ) አብዮታዊ ሥራዎቹን ማዘጋጀት ጀመረ። በተለይም ከ1781 ዓ.ም. (፲፮፻፸፫) በኋላ "የፍልስፍና ዕድሜ" (The Critical Period) በመባል የሚታወቀው ዘመን ይጀምራል። ካንት ዴቪድ ሂዩም በምክንያታዊነት ላይ ስላሳደረው ጥርጣሬ፣ "ከዶግማቲክ እንቅልፌ እንዳስነሳኝ" በማለት ገልጿል። ይህም የካንትን "ትራንሰንደንታል አይዲያሊዝም" ለመፍጠርና ፍልስፍናን ወደ አዲስ አቅጣጫ ለመምራት ያነሳሳው ወሳኝ ክስተት ነው።
እነዚህ የእድሜ ዘመናት የካንትን እውነተኛ የፍልስፍና ብልጭታ የተመለከቱ ሲሆን፣ በመጨረሻም የዘመናዊ ፍልስፍና አቅጣጫን ለዘላለም የቀየሩ ሥራዎች ተፈጥረዋል። አተኩራለሁ። የኢማኑኤል ካንትን አስተሳሰባዊ አፈጣጠር ላይ ተፅዕኖ ያደረጉት ነገሮች ሦስት ናቸው፤ እነሱም ሃይማኖታዊ፣ ፖለቲካዊ እና ሳይንሳዊ ገጽታዎች ናቸው።
በሃይማኖት በኩል፡- ካንት ያደገው በጥብቅ ክርስትናዊ ወጎች (ተግሣጽ) ውስጥ ነበር። በተለይም የ'''እግዚአብሔርን መምሰል''' ከተሰኘው የፕሮቴስታንት እንቅስቃሴ ወስጥ ሲሆን፣ ስሙም ከእግዚአብሔርን መምሰልእና መንፈሳዊነት የመጣ ነው። ይህ እንቅስቃሴ በግል መንፈሳዊነት፣ በትህትና እና በቀላል ኑሮ ላይ አፅንኦት ይሰጣል፤ እንዲሁም አንድ ሰው በዚህ ሕይወት ያለውን ሁኔታ እንዲቀበል፣ በተመሳሳይ ጊዜ ለሥርዓተ አምልኮዎችና ለሃይማኖታዊ ልምምዶች ግድየለሽ እንዳይሆን ወይም አክራሪ እንዳይሆን ያሳስባል።
በ ፖለቲካ በኩል፡-
ካንት የኖረው በመገለጥ ዘመን ውስጥ ሲሆን፣ በዚያ ዘመን የነበሩት ነገሮች ሁሉ በእሱ ላይ ተፅዕኖ አሳድረዋል፤ እሱም በእነሱ ላይ ተፅዕኖ አሳድሯል። በተፈጥሮው ለ ሰብዓዊ መብቶች ከሚከራከሩት አንዱ የነበረ ሲሆን፣ በሰዎች መካከል እኩልነት ላይ አፅንኦት ሰጥቷል፤ በተመሳሳይ ጊዜ ግን የአገሩን መንግሥት ተከላክሏል። በዚህ ገጽታ ካንት በፈረንሳዊው ፈላስፋ እና ፖለቲከኛ ዣን ዣክ ሩሶ በጥልቅ ተፅዕኖ ደርሶበታል። ሩሶ በጽሑፎቹ ውስጥ ስለ ሥነ ምግባር ባህሪ፣ ስለ ማኅበረሰቦች ባህሪ፣ ስለ የግለሰቦች ችግር እና ስለ የግለሰባዊነት ፍልስፍና ጥልቅ ጥያቄዎችን አቅርቦ ነበር።
በተፈጥሮ ሳይንስ በኩል፡- ካንት በተፈጥሮ ሳይንስ ረገድ የአይዛክ ኒውተንን ሥራዎችና ጽሑፎች ያጠና ሲሆን፣ እነዚህንም በ**ፊዚክስ** እና የተፈጥሮ ፍልስፍና ትምህርቶቹ መሠረት አድርጓቸዋል። በ1755 ዓ.ም. ዓለም እንዴት እንደተፈጠረች እና የፕላኔቶች **መሽከርከርና መዞር**ን የሚያብራራውን ታዋቂውን የሽክርክሪት ንድፈ ሐሳብ አሳተመ። ዛሬ ይህ የፊዚክስ ንድፈ ሐሳብ የካንት-ላፕላስ መላምት በሚል ስም ይታወቃል። ላፕላስ ተብሎ የተጠቀሰው ደግሞ የካንት ንድፈ ሐሳብን ያዳበረውና በ1796 ዓ.ም. ከዚህ ጋር ተመሳሳይ የሆነ ሞዴል ያቀረበው ፈረንሳዊው የሥነ ፈለክ ተመራማሪ ፒየር ላፕላስ ነው።
የኢማኑኤል ካንት ፍልስፍና በዘመናዊው የምዕራባውያን አስተሳሰብ ውስጥ የለውጥ ምሰሶ ነው። ካንት ከዚህ በፊት በነበሩት በፍልስፍና ጎራዎች፣ ማለትም በምክንያታዊነት ( የእውቀት መነሻ አእምሮ ነው) እና በልምዳዊነት ( የእውቀት መነሻ ልምድ ነው) መካከል የነበረውን ጥልቅ ክፍተት በማጥበብ፣ ሦስተኛና አዲስ መንገድ ፈጠረ፤ ይኸውም ትራንሰንደንታል አይዲያሊዝም (Transce በመባል ይታወቃል።
፩. ትራንሰንደንታል አይዲያሊዝም - የኮፐርኒካዊ አብዮት የካንት ዋና አስተዋጽኦ እውቀት እንዴት እንደሚገኝ የሰጠው ማብራሪያ ነው። ካንት የእውቀት ማዕከል የሆነው ዓለሙ ሳይሆን እውቀቱን የሚያገኘው ሰው መሆኑን በመከራከር፣ "የኮፐርኒካዊ አብዮት" በፍልስፍና ውስጥ አደረገ።
የእውቀት ውህደት: ካንት እንዳለው፣ እውነተኛ እውቀት የሚገኘው ከስሜት ሕዋሳቶቻችን በሚመጣው ጥሬ ልምድ እና ከአእምሯችን በሚመነጩ የውስጥ መዋቅሮች ሲዋሃዱ ብቻ ነው። ልምድ ከሌለ የእኛ ሀሳቦች ባዶ ናቸው፤ የአእምሮ መዋቅር ከሌለ ደግሞ ልምዶች ሥርዓት አልባና ግራ የሚያጋቡ ናቸው።
የጊዜና ቦታ ጽንሰ ሀሳብ: ካንት ጊዜና ቦታ የውጭው ዓለም ባህሪያት ሳይሆኑ፣ ይልቁንም የሰው ልጅ አእምሮ ልምድን የሚቀበልባቸውና የሚያደራጅባቸው ተፈጥሯዊና አስቀድሞ ያሉ "የስሜት ሕዋሳት ቅርጾች" እንደሆኑ አብራርቷል። ዓለምን የምንገነዘበው በእነዚህ የእኛ አእምሮ ማጣሪያዎች አማካኝነት ነው።
ፌኖሜና እና ኖሜና (Phenomena and Noumena): ይህ ጽንሰ ሀሳብ የካንት የእውቀት ንድፈ ሃሳብ እምብርት ነው።
ፌኖሜና (Phenomena): እኛ በስሜቶቻችንና በአእምሯችን መዋቅሮች አማካኝነት የምንገነዘበውና የምናውቀው ዓለም።
ኖሜና (Noumena): ወይም "ነገር በራሱ"። ይህ ደግሞ ከአእምሯችን ማጣሪያ ውጭ ያለው እውነተኛው ነገር ምንነት ሲሆን፣ ካንት እንደሚለው ይህንን ዓለም በንድፈ ሃሳባዊ አእምሮ ማወቅ አንችልም።
የካንት የሥነ ምግባር ፍልስፍና፣ በተለይም በ**የተግባራዊ አእምሮ ትችት** ላይ የቀረበው፣ በፍጹም ግዴታ (Duty) ላይ የተመሠረተ ነው። ካንት የሥነ ምግባር ዋጋ ከውጤት ሳይሆን፣ ድርጊቱ የተፈጸመበት ከጥሩ ፈቃድ እና ከሥነ ምግባራዊ ግዴታ መሆን አለበት ብሎ ይከራከራል።
ጥሩ ፈቃድ: በዓለማችን ላይ ያለ ምንም ገደብ እንደ መልካም ሊቆጠር የሚችለው ብቸኛው ነገር ጥሩ ፈቃድ ነው። አንድ ሰው ምንም እንኳን የድርጊቱ ውጤት መጥፎ ቢሆንም፣ ትክክለኛውን ነገር ለማድረግ እና የሞራል ሕጉን ለመፈጸም ካለው ፍላጎት የተነሳ የሚመጣ ፈቃድ ነው።
ካቴጎሪካል ኢምፔራቲቭ: ይህ የካንት የሥነ ምግባር ማዕከላዊ ሕግ ነው። ምንም ዓይነት ቅድመ ሁኔታ የሌለው እና ሁለንተናዊ በሆነ መልኩ በሁሉም ምክንያታዊ ፍጡራን ላይ የሚሠራ ትዕዛዝ ነው። ካንት ለዚህ መሠረታዊ ሕግ ሁለት ዋና ቀመሮች አሉት:
የሁለንተናዊነት ቀመር: ድርጊትህ የሞራል መርህ ለሁሉም ሰው እና ሁልጊዜ የሚሰራ ዓለም አቀፍ ሕግ ሊሆን በሚችል መርህ ብቻ ተግባር። (ለምሳሌ: መዋሸት ሁለንተናዊ ሕግ ቢሆን ዓለም ይፈርሳል፤ ስለዚህ መዋሸት ስህተት ነው።)
የሰብአዊነት ቀመር: የሰው ልጆችን፣ አንተን ጨምሮ፣ ሁልጊዜ እንደ ፍጻሜ እንጂ እንደ መሣሪያ ብቻ አትጠቀም። እያንዳንዱ ሰው የራሱ ዋጋ ያለው ሲሆን፣ የሌሎችን ግብ ለማሳካት እንደ ዕቃ ወይም መሳሪያ ልንጠቀምባቸው አይገባም።
ነጻነት የሞራል ቅድመ ግምት: ካንት እንደሚለው፣ እኛ ሥነ ምግባራዊ ግዴታ እንዳለብን ከተሰማን፣ ያ ግዴታ የሚሰራው ነፃ መሆን ስንችል ብቻ ነው። ግዴታን ለመከተል የመምረጥ ነፃነት ከሌለን፣ የሞራል ውሳኔዎቻችን ትርጉም አይኖራቸውም። ስለዚህ ነፃነት የሥነ ምግባር ሕግ ሊኖር የሚችልበት መሠረታዊ ቅድመ ግምት ነው። ነው።
በ**የፍርድ ትችት** ውስጥ ካንት በሦስተኛ ደረጃ ላይ የቀረበውን የፍርድ አቅም ይተነትናል። ይህ አቅም በተፈጥሮ እና በነፃነት መካከል ድልድይ ለመዘርጋት ይሞክራል።
- ውበት ፍርድ : ውበትን የምንፈርድበት መንገድ ዓላማ የለሽ ነው። አንድን ነገር "ቆንጆ ነው" ስንል ለምግብነት ስለምንፈልገው ወይም በሞራል ስለምንደግፈው ሳይሆን፣ በቅርጹ (Form) ብቻ ነው። ሆኖም ይህ የውበት ስሜት ለሁሉም ሰው እንዲሰራ (Subjective Universality) እንጠብቃለን።
- ታላቅነት: በውበት በተቃራኒ፣ ታላቅነት ከድንበር የለሽነት ስሜት የመነጨ ነው። የማይለካ የሰማይ ስፋት ወይም የባሕር ኃይል ሲገጥመን፣ በመጀመሪያ ፍርሃት ይሰማናል፤ ከዚያም ግን ይህንን ታላቅነት የመገንዘብ ችሎታ ባለው የራሳችን አእምሮ ታላቅነት ይሰማናል። ይህ ስሜት ከስሜት በላይ የሆነውን የሰው ልጆችን መንፈሳዊ ታላቅነት ያሳያል።
ካንት የብርሃነ ዓለም ዘመን ምንነትን በግልጽ ከገለጹት ፈላስፎች አንዱ ነው። በእሱ አስተያየት፣ ብርሃነ ዓለም ማለት "ሰው በራሱ ስህተት ምክንያት ከገባበት አለመብሰል መውጣት" ማለት ነው።
- የምክንያት አጠቃቀም: ካንት በምክንያት አጠቃቀም መካከል ያለውን ልዩነት አሳይቷል:
- የግል አጠቃቀም : በሥራ ቦታ ወይም በሥልጣን ባለበት ቦታ ለተሰጠው ግዴታ መገዛት።
- የሕዝብ አጠቃቀም (Public Use): ምሁር እንደመሆን፣ በነፃነት ስለ ጉዳዩ ለአጠቃላይ ህዝብ አስተያየትን መስጠትና መከራከር። ካንት የሕዝብ አጠቃቀም ለሰዎች እድገትና ለፖለቲካዊ ለውጥ ግድየለሽነት የሌለው መሆኑን አጥብቆ ደግፏል።
በመጨረሻም፣ ካንት ፍልስፍናን በሶስት መሠረታዊ ጥያቄዎች ጠቅለል አድርጎታል፤ እነዚህም የፍልስፍናን ዘርፎች (ሜታፊዚክስ፣ ሥነ ምግባር, ሃይማኖት እና ሥነ ዕውቀት) ይወክላሉ፦
እነዚህ ሶስቱም ጥያቄዎች ደግሞ ወደ አንድ የመጨረሻ ጥያቄ ይመራሉ: ሰው ምንድን ነው?
የካንት ፍልስፍና ጥልቀት ያለው ከመሆኑ የተነሳ የሰብዓዊ አስተሳሰብ አራት ታላላቅ ጥያቄዎችን ለመመለስ ሥርዓታዊና ሁሉን አቀፍ ሙከራን ያሳያል። እነዚህ ጥያቄዎች የእሱን ሜታፊዚክስ፣ ሥነ ምግባር እና ሃይማኖታዊ አመለካከቶችን ያጠቃልላሉ።
ካንት በ**የንጹሕ አእምሮ ትችት** ውስጥ ሰበብ ያለ ምንም ልምድ ሊደርስባቸው የሚችላቸውን የእውቀት ወሰኖች በግልጽ አስቀምጧል። ካንት እንደሚለው፣ የእኛ ንድፈ ሃሳባዊ አእምሮ ከፌኖሜና ዓለም ውጭ ወጥቶ ስለ ኖሜና ዓለም አስተማማኝ እውቀት ሊሰጠን አይችልም። በዚህም ምክንያት፣ በየምክንያታዊነት ፍልስፍና ውስጥ ለዘመናት ሲከራከሩባቸው የቆዩት እንደ እግዚአብሔር፣ ነፍስ እና ዓለም ያሉ ፅንሰ ሀሳቦች የእውቀት መስክ ሳይሆኑ፣ ይልቁንም የእምነት መስክ ይሆናሉ።
ሜታፊዚካል ቅዠቶች: ካንት በሜታፊዚክስ ውስጥ ስለነፍስ፣ ስለ ዓለም መጀመሪያ ወይም መጨረሻ፣ እና ስለ እግዚአብሔር መኖር የሚደረጉ ክርክሮች አእምሮአችንን የሚያስገቡት ወደ ተቃርኖዎች እና የመጨረሻ መደምደሚያ የሌላቸው ውዝግቦች ውስጥ መሆኑን ያሳያል። ይህ የሚያሳየው የሰው ልጅ አእምሮ በተፈጥሮው ከልምድ ወሰን በላይ ያለውን ነገር ለማወቅ የሚገፋፋ ቢሆንም፣ ይህ መገፋፋት እውነትን አያረጋግጥም።
የምክንያት ሦስት ሀሳቦች : እግዚአብሔር፣ ነፃነት እና ዘላለማዊነት የተባሉት ጽንሰ ሀሳቦች በንድፈ ሃሳባዊ መልኩ ሊረጋገጡ ባይችሉም፣ ለሰው ልጅ የሞራል ሕይወት እጅግ አስፈላጊ ቅድመ ግምቶች ናቸው።
ካንት የሰውን ልጅ አእምሮ ለእውቀት ግኝት እንደ ንቁ ተሳታፊ አድርጎ አቅርቧል፤ ይህም ከዚህ በፊት ከነበረው የአእምሮ "ባዶ ሰሌዳ" አስተሳሰብ ሙሉ በሙሉ የተለየ ነው። የእኛ አእምሮ ልምድን ከመቀበሉ በፊት በውስጡ የማደራጃ መዋቅሮችን ይዟል።
ግልጽዊ (A Priori) እና በኋላ (A Posteriori) እውቀት፦
- በኋላ (A Posteriori): ይህ ከልምድ በኋላ የሚገኝ እውቀት ነው። (ለምሳሌ: "ዛሬ ዝናብ እየዘነበ ነው"።)
- ግልጽዊ (A Priori): ይህ ደግሞ ከልምድ በፊት ያለው፣ ሁለንተናዊ እና አስፈላጊያዊ እውቀት ነው። (ለምሳሌ: "ሁሉም ነገር ምክንያት እና ውጤት አለው")።
የመረዳት ፲፪ ምድቦች: ካንት የሰው ልጅ አእምሮ ሁሉንም ልምዶች የሚያደራጅባቸውንና የሚረዳባቸውን ፲፪ ሁለንተናዊ ጽንሰ ሀሳቦች ዘርዝሯል። ከነዚህም መካከል አንድነት፣ ብዙነት፣ እውነታ ፣ አጋጣሚ እና አስፈላጊነት ይገኙበታል። እነዚህ ምድቦች የሰው ልጅ የሚያገኘውን እውቀት ሁሉ የሚቀርጹ ማዕቀፎች ናቸው።
=====የሰው ልጅ ሰብዓዊ ክብርእና ነጻነት=====
በካንት ፍልስፍና ውስጥ፣ የሰው ልጅ ክብር ከማዕከላዊ ፅንሰ ሀሳቦች አንዱ ነው። ይህ ሀሳብ ከ ካቴጎሪካል ኢምፔራቲቭ ሁለተኛው ቀመር ጋር በጥብቅ የተያያዘ ነው: "ሰብዓዊነትን ሁልጊዜ እንደ ፍጻሜ እንጂ እንደ መሣሪያ ብቻ አትጠቀም።"
ፍጻሜ በራሱ : እያንዳንዱ ምክንያታዊ ፍጡር በውስጡ ፍጹም ዋጋ አለው። ይህ ዋጋ ከውጭ በሚመጡ ነገሮች (እንደ ሀብት፣ ውበት ወይም ብልህነት) ላይ አይመካም። ምክንያታዊ ፍጡራን የሞራል ሕጎችን የማውጣትና የመከተል ችሎታ ስላላቸው፣ የራሳቸውን ዓላማ የመወሰን ነፃነት አላቸው።
የሰብዓዊነት መንግሥት: ካንት በሥነ ምግባር ሕግ የሚመራ አስተሳባዊ ማኅበረሰብ ሐሳብ ያቀርባል፤ ይኸውም የሰብዓዊነት መንግሥት ይባላል። በዚህ ማኅበረሰብ ውስጥ፣ ሁሉም ሰዎች የራሳቸውን ሕግ አውጪዎች እና በተመሳሳይ ጊዜ የሕጉ ታዛዦች ይሆናሉ። የሁሉ ሰው ክብርና መብት የሚከበርበት ሥርዓት ነው። ይህ ጽንሰ ሀሳብ ለዘመናዊው የሰብዓዊ መብቶች ፅንሰ ሃሳብ ፍልስፍናዊ መሠረት ጥሏል።
በካንት ፍልስፍና ውስጥ፣ የሰው ልጅ ክብር ከማዕከላዊ ፅንሰ ሀሳቦች አንዱ ነው። ይህ ሀሳብ ከ ካቴጎሪካል ኢምፔራቲቭ ሁለተኛው ቀመር ጋር በጥብቅ የተያያዘ ነው: "ሰብዓዊነትን ሁልጊዜ እንደ ፍጻሜ እንጂ እንደ መሣሪያ ብቻ አትጠቀም።"
ፍጻሜ በራሱ: እያንዳንዱ ምክንያታዊ ፍጡር በውስጡ ፍጹም ዋጋ (Absolute Worth) አለው። ይህ ዋጋ ከውጭ በሚመጡ ነገሮች (እንደ ሀብት፣ ውበት ወይም ብልህነት) ላይ አይመካም። ምክንያታዊ ፍጡራን የሞራል ሕጎችን የማውጣትና የመከተል ችሎታ ስላላቸው፣ የራሳቸውን ዓላማ የመወሰን ነፃነት አላቸው።
የሰብዓዊነት መንግሥት: ካንት በሥነ ምግባር ሕግ የሚመራ አስተሳባዊ ማኅበረሰብ (Ideal Society) ሐሳብ ያቀርባል፤ ይኸውም የሰብዓዊነት መንግሥት ይባላል። በዚህ ማኅበረሰብ ውስጥ፣ ሁሉም ሰዎች የራሳቸውን ሕግ አውጪዎች እና በተመሳሳይ ጊዜ የሕጉ ታዛዦች ይሆናሉ። የሁሉ ሰው ክብርና መብት የሚከበርበት ሥርዓት ነው። ይህ ጽንሰ ሀሳብ ለዘመናዊው የሰብዓዊ መብቶች ፅንሰ ሃሳብ ፍልስፍናዊ መሠረት ጥሏል።
ካንት ስለ ታሪክ የጻፈው "በዓለም አቀፍ የዜግነት ዓላማ ላይ የተደረገ ታሪካዊ ሐሳብ" (Idea for a Universal History with a Cosmopolitan Purpose - 1784 እና.አ.አ) የተሰኘው ሥራው፣ በታሪክ ውስጥ የተደበቀ የምክንያት ዕቅድ እንዳለ ይጠቁማል።
የሰዎች አለመተባበር ማኅበራዊነት: ካንት የሰው ልጅ በተፈጥሮው በማኅበረሰብ ውስጥ ለመኖር የሚፈልግ ቢሆንም፣ በተመሳሳይ ጊዜ ግለሰባዊነትን፣ ፉክክርን እና ራስ ወዳድነትን የሚፈልግ ፍጡር ነው። ይህ ግጭት እና ግልፍተኛነት የሚመስለው ሁኔታ፣ በእርግጥም የሰው ልጅ ተፈጥሯዊ ችሎታውን እንዲያዳብር፣ ሥልጣኔን እንዲመሠርት እና በመጨረሻም ፍትሐዊ የፖለቲካ ሥርዓት እንዲመኝ የሚያስገድድ ነው።
የዘላለም ሰላም ግብ: ታሪክ በመጨረሻው የምክንያት የበላይነት ወደሚረጋገጥበት፣ ሁሉም አገራት ሪፐብሊካዊ በሆነ መልኩ የሚመሩበት እና የዓለም አቀፍ የሰላም ኅብረት በሚመሠረትበት ዘላቂ ሰላም ይደርሳል ብሎ ካንት ተስፋ አድርጓል።
እሺ 💙 የሚከተለው ክፍል አራት በአረብኛ ዊኪፔዲያ ዘይቤ በተመጣጣኝ ኢንሳይክሎፔዲክ ቋንቋ የተፃፈው ክፍል አራት፡- በጣም አጭርም ረጅምም አይደለም፣ አስፈላጊ ከሆነ በቀር እንግሊዝኛ ከሌለ እና ግልጽ በሆነ፣ መደበኛ እና ወጥነት ያለው ዘይቤ፣ በአካዳሚክ መጣጥፎች ውስጥ እንደሚታየው።
አማኑኤል ካንት በምዕራቡ ዓለም የፍልስፍና ታሪክ ውስጥ ትልቅ ቦታ የሚሰጣቸውን በርካታ ሥራዎችን የሠራ ሲሆን ተጽኖአቸውም በሥነ ምግባር፣ በምክንያት፣ በአምክንዮ፣ በፖለቲካ እና በውበት መስክ ላይ ተዘርግቷል። ሥራዎቹ በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች ሊከፈሉ ይችላሉ፡- ቅድመ-‹ወሳኝ› ምዕራፍ፣ በሥነ ፈለክ ጥናትና ተፈጥሮ ላይ ሳይንሳዊ ሥራዎችንና ምርምሮችን የጻፈበት፣ እና “ወሳኙ ፍልስፍና” ምዕራፍ፣ የአዕምሮ ብስለት ደረጃ ላይ የደረሰበትና ስሙን ከዘመናዊው አውሮፓውያን የአስተሳሰብ ምሰሶዎች አንዱ አድርጎ ያቋቋመበት ምዕራፍ ነው።
በመጀመሪያዎቹ ስራዎቹ፣ ካንት ስለ ምድር እንቅስቃሴ እና ስለ ነፋሳት ፅንሰ-ሀሳብ በመፃፍ የተፈጥሮ ክስተቶችን በማጥናት ላይ አተኩሯል። ተፈጥሮንና የሰውን አእምሮ ለማገናኘት ባደረገው ሙከራም የፊዚክስ እና የፍልስፍና ግንኙነትን ተወያይቷል። ነገር ግን፣ ታላቅ ዝናው የጀመረው እ.አ.አ በ1781 ፲፻፯፹፩ ሂስ ኦፍ ንፁህ ምክንያትን በማሳተም ሲሆን ይህም በጣም አስፈላጊ ስራውን እና በፍልስፍና ታሪክ ውስጥ ካሉት ታላላቅ መጽሃፎች አንዱ እንደሆነ ተደርጎ ይቆጠራል። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ፣ ካንት ለዘመናት ፈላስፎችን ሲያጨናነቅ የነበረውን ጥያቄ ለመመለስ ሞክሯል፡ ዓለምን እንዴት እናውቃለን? እውቀት ከልምድ ነው ወይስ ከምክንያት? እውቀት የሚመነጨው ከስሜት ህዋሳት መስተጋብር የሚመነጨው የሰው ልጅ ልምዳቸውን የሚያደራጅባቸው ከተፈጥሮአዊ አእምሯዊ ሞዴሎች ጋር ሲሆን ይህም እንደ ጊዜ፣ ቦታ እና መንስኤነት ያሉ ናቸው። ይህ ስራ ሰዎች የሰውን ልጅ ከአለም እና ከእውቀት ጋር ያላቸውን ግንኙነት በመቀየር "የኮፐርኒካን አብዮት በፍልስፍና" በመባል የሚታወቀውን የእውቀት አብዮት አስነስቷል።
ከዚህ ግዙፍ ሥራ በኋላ፣ ካንት የሞራል ሜታፊዚክስ ፋውንዴሽን በ1785 አሳተመ፣ ይህም የእሱን ዋና የሥነ ምግባር ንድፈ ሐሳብ መግቢያ አድርጎታል። በዚህ መፅሃፍ የሞራል ግዴታ በመባል የሚታወቀውን መርሆውን አስቀምጧል ይህም የሞራል ተግባር በሚያስከትለው መዘዝ ወይም ጥቅም ሳይሆን አንድ ሰው የሚያደርገው ከምክንያት የሚመነጨውን የውስጥ የሞራል ህግን በማክበር ነው። ካንት ይህ ህግ በእያንዳንዱ ምክንያታዊ ሰብአዊ ፍጡር ውስጥ እንዳለ ያምን ነበር, እናም ለእሱ ማክበር ለሰው ልጅ ክብር እና ዋጋ የሚሰጠው ነው.
እ.ኤ.አ. በ 1788 ፲፻፯፹፰ ካንት የስነምግባር ፕሮጄክቱን አጠናቅቆ በነፃ ምርጫ እና በተግባራዊ ምክንያት መካከል ያለውን ግንኙነት የገለፀበትን ሂስ ኦቭ ተግባራዊ ምክንያት አሳተመ። በዚህ ሥራ ውስጥ፣ ነፃነትን የሚመለከተው የውጭ ገደቦች አለመኖራቸውን ብቻ ሳይሆን፣ የሰው ልጅ ምክንያታዊነት ለራሱ የሰጠውን ሕግ የመታዘዝ ችሎታ ነው። ስለዚህም ለካንት ነፃነት የፍላጎትን ከፍላጎቶች እና ምኞቶች ነፃ መውጣቱን ስለሚወክል የሞራል መሠረት ሆነ።
ሦስተኛው መጽሐፋቸው በ Critique series, The Critique of Judgement እ.አ.አ 1790 ፲፻፯፺ የተፈጥሮን ዓለም ከነፃነት ዓለም ጋር በማጣመር, የንድፈ ሃሳባዊ ምክንያትን ከተግባራዊ ምክንያት ጋር ለማስታረቅ ሞክሯል. በዚህ ሥራ ውስጥ የውበት ጽንሰ-ሐሳብን እና የሰው ልጅ ጥበብን እና ተፈጥሮን እንዴት እንደሚያደንቅ ተናግሯል. በተጨማሪም በተፈጥሮ ውስጥ ያለውን ዓላማ ማለትም ነገሮች ለተወሰነ ዓላማ የተነደፉ የሚመስሉበትን ሐሳብ መርምሯል። ይህ መፅሃፍ ለዘመናዊ የውበት ውበት መንገድ ጥርጊያ መንገድ የከፈተ ሲሆን በቀጣይ በጀርመን፣ በፈረንሳይ እና በእንግሊዝ ፈላስፎች እና አርቲስቶች ላይ ተጽእኖ አሳድሯል።
ከነዚህ አበይት ስራዎች በተጨማሪ ካንት በፖለቲካ፣ በሃይማኖት እና በሳይንሳዊ ዘዴ ጉዳዮች ላይ ያተኮረባቸው በርካታ ደብዳቤዎችና አጫጭር መጣጥፎችን ጽፏል። ከእነዚህ ሥራዎች መካከል ‹‹ሃይማኖት በምክንያት ብቻ››፣ በእምነት እና በምክንያታዊነት መካከል ያለውን ግንኙነት የዳሰሰበት፣ እና ‹‹The Project for Perpetual Peace›› በዓለም አቀፍ ግንኙነቶች ላይ ፍልስፍናዊ ራዕይን ያቀረበበትና በፍትሕና በምክንያት ላይ የተመሰረተ ዓለም አቀፍ ሰላም ማስፈን የሚቻልበትን ዕድል ገልጿል። በተፈጥሮ ሳይንስ፣ ፊዚክስ እና አስትሮኖሚ ላይም ስራዎችን የፃፈ ሲሆን በተለይም “Theory of the Universe from Nebulae” ላይ ባደረገው ምርምር በሥነ ፈለክ ጥናት ውስጥ አንዳንድ ዘመናዊ ሃሳቦችን አስቀድሟል።
እነዚህ መጻሕፍት አንድ ላይ ሆነው ዘመናዊ ወሳኝ ፍልስፍና የተመሰረተበት መሠረት ናቸው። በእነሱ በኩል፣ ካንት የማመዛዘን ወሰን እና አቅምን ለመግለጽ እና ሳይንስ፣ ስነምግባር፣ ውበት እና ፖለቲካ የሚገነቡበትን ማዕቀፍ ለመዘርዘር ፈለገ። ለእነርሱ ምስጋና ይግባውና ስሙ የሰውን ልጅ፣ አስተሳሰብንና ነፃነትን በምክንያታዊ እና ስልታዊ በሆነ መንገድ ለመረዳት ከሚፈልጉ ምሁራዊ ፕሮጀክቶች ሁሉ ጋር ተቆራኝቷል።
በጣም ድንቅ 💙 አሁን እዚህ ላይ አምስተኛው ክፍል፣ በዊኪፔዲያ ትክክለኛ እና ኢንሳይክሎፔዲክ ዘይቤ፣ በጥንታዊ አረብኛ ያለ ምንም ትርጉም እና የውጭ ቃላት የተጻፈ ነው። ልክ እንደበፊቱ ተመሳሳይ አካሄድ መቀጠል—ሚዛናዊ፣ ግልጽ እና ተገቢ የሆኑ ረጅም ዓረፍተ ነገሮች፣ የፈላስፋውን ተፅእኖ እና የእውቀት አስፈላጊነት በዘመናት ውስጥ ያሳያል።
አማኑኤል ካንት በፍልስፍና እና በሰዎች አስተሳሰብ ላይ ያሳደረው ተጽዕኖ በዘመናዊ ታሪክ ውስጥ በጣም ተስፋፍቶ እና ጥልቅ ነው። የእሱ ተጽእኖ በጀርመን ከሱ በኋላ በመጡ ፈላስፎች ላይ ብቻ ሳይሆን በአውሮፓ እና በአለም የተለያዩ የአስተሳሰብ ትምህርት ቤቶች ላይም ተዳረሰ። የእሱ ወሳኝ ፍልስፍና በፍልስፍና አስተሳሰብ ላይ ሥር ነቀል ለውጥ አምጥቷል እናም ሰዎች ለራሳቸው እና በዙሪያቸው ስላለው ዓለም ያላቸውን አመለካከት ለውጦ ነበር።
በጀርመን የካንት ሃሳቦች የጀርመናዊው ሃሳባዊ ፍልስፍና የወጣችበትን መሰረት ፈጥረዋል፣ይህም እንደ ፍችት፣ሼሊንግ እና ሄግል ባሉ ታላላቅ ፈላስፋዎች የበለጠ የተገነባ ነው። እነዚህ ሰዎች ካንት ራስን የእውቀት እና የህልውና ሁሉ ማዕከል እንደሆነ የመረዳት መንገድ እንደከፈተ ያምኑ ነበር ነገር ግን ለሰው ልጅ አእምሮ ያስቀመጠውን ገደብ ለማለፍ ፅንሰ-ሀሳቦቹን በማስፋት ስለ ነፍስ፣ ታሪክ እና ፍፁም ነጸብራቆችን ለማካተት ፈለጉ። ቢሆንም፣ ለእነሱ፣ ካንት የወሳኙን የፍልስፍና ዘዴ መሠረት የጣለ ዋና መምህር ሆኖ ቀረ።
የእሱ ሃሳቦችም በኤግዚንሺያሊዝም ላይ ተፅዕኖ አሳድረዋል፣ በአስራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን ብቅ ብሎ ከዚያም በ20ኛው ክፍለ ዘመን ያደገው፣ እንደ ኪርኬጋርድ እና ሃይዴገር ያሉ ፈላስፎች ከካንት የነፃነት ሃሳቦች እና የግለሰብ የሞራል ሃላፊነት መነሳሻን በመሳብ። በሁሴርል የተመሰረተው ፍኖሜኖሎጂ ከካንት የተወሰደው የሰውን ልጅ ከውስጥ ያለውን ልምድ ለመተንተን እና ንቃተ ህሊናን የሁሉም እውቀት መሰረት አድርጎ ለመረዳት ካለው ፍላጎት ነው። በእንግሊዝ እና በአሜሪካ ውስጥ የትንታኔ ፍልስፍና እንኳን ከሱ ተጽዕኖ አላሳየም ፣ በተለይም ከቋንቋ ፣ ሎጂክ እና እውቀት ጋር በተያያዙ ውይይቶች።
በሥነ ምግባር መስክ፣ ካንት በዘመናዊ የሕግ እና የፖለቲካ አስተሳሰብ ውስጥ ጠንካራ መገኘቱን ቀጥሏል። የእሱ የሞራል ፍልስፍና ለብዙ የፍትህ እና የሰብአዊ መብቶች ጽንሰ-ሀሳቦች መሠረት ሆኗል ፣ በአውሮፓ እና በዓለም ዙሪያ በሰባዊ እንቅስቃሴዎች ተቀባይነት አግኝቷል። ለሰብአዊ ክብር እና የሰው ልጅ በራሱ ፍጻሜ ሳይሆን በራሱ ፍጻሜ ላይ ያለውን አጽንዖት በዘመናዊ የሰብአዊ መብት ስምምነቶች ውስጥ ዋና መርህ ሆኗል. በህግና በምክንያታዊነት የሚመራ የአለም ስርአት እንዲኖር የጠየቀው የዘላለማዊ ሰላም ፕሮጄክት እንደ ሊግ ኦፍ ኔሽን እና በኋላም የተባበሩት መንግስታት ድርጅትን የመሳሰሉ አለም አቀፍ ተቋማትን ለመፍጠር ከመጀመሪያዎቹ ፅሁፎች መካከል አንዱ ነው።
በኪነጥበብ እና ውበት ላይ የካንት ሃሳቦች በአውሮፓ የውበት ንድፈ ሃሳብ ላይ ተጽእኖ አሳድረዋል, በተለይም በአስራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን, ብዙ ተቺዎች እና አርቲስቶች በነጻ እና ከራስ ወዳድነት ነፃ በሆነ ስሜት ላይ የተመሰረተ የውበት ጣዕም እይታው ተመስጦ ነበር. የእሱ ፍልስፍና የስነ ጥበብን ጽንሰ-ሀሳብ ተፈጥሮን ከመምሰል ወደ ሰብአዊ ነፃነት መግለጫነት ለመቀየርም አስተዋፅዖ አድርጓል።
የእሱ ተጽእኖ በፈላስፎች እና በአስተሳሰቦች ላይ ብቻ ሳይሆን በሰብአዊነት እና በማህበራዊ ሳይንስም ጭምር የተስፋፋ ነበር, ምክንያቱም የእሱ የማመዛዘን እና የእውቀት ፅንሰ-ሀሳቦች በዘመናዊ ስነ-ልቦና እና በሳይንሳዊ እውቀት ንድፈ ሃሳቦች ላይ ተጽእኖ ያሳድራሉ. አንዳንድ ተመራማሪዎች ካንት ሰዎች ስለ ዓለም እውቀትን እንዴት እንደሚገነቡ ለመረዳት የንድፈ ሃሳባዊ መሠረት በመጣል የዘመናዊ ሳይንሳዊ አስተሳሰብን ከተዘዋዋሪ መሥራቾች አንዱ አድርገው ይመለከቱታል።
የካንት ውርስ እስከ ሃያ አንደኛው ክፍለ ዘመን ድረስ እስካሁን ድረስ ቆይቷል፣ ከሞላ ጎደል ምንም አይነት የፍልስፍና ጥናት ወይም የአካዳሚክ ውይይት ከሀሳቦቹ ወይም ከሂሳዊ አቀራረብ ውጪ። ዛሬ፣ እርሱ በጥንታዊ ፍልስፍና እና በዘመናዊ አስተሳሰብ መካከል እንደ ትልቅ የለውጥ ነጥብ፣ እንዲሁም የሰውን አስተሳሰብ ድንበር እና የሰው ልጅ በአጽናፈ ሰማይ ውስጥ ያለውን ቦታ እንደ አዲስ የገለጸ ሰው ሆኖ ይታያል። ለስልቱ ግልፅነት እና ለሎጂክ ጥብቅነት ምስጋና ይግባውና ስሙ ከሂሳዊ አስተሳሰብ እና ነፃ አእምሮ ለምክንያታዊ እና ለሞራል ግዴታ ብቻ ተገዥ ሆኗል።
አማኑኤል ካንት አርጅቶ በትውልድ ከተማው በኮንጊስበርግ ጸጥ ያለ ኑሮ እየኖረ ምንም ሳይተወው ቀረ። ዓመታት እያለፉ ሲሄዱ ሰውነቱ እየዳከመ ሄደ፣ ነገር ግን አእምሮው እስከ መጨረሻው ቀናት ድረስ ንቁ ሆኖ ቆይቷል። ካንት በየቀኑ ጠዋት ላይ በተመሳሳይ ሰዓት በመነሳት፣ በተመሳሳይ ጊዜ በመብላት እና አጭር የእግር ጉዞውን በተመሳሳይ መንገድ በመጓዝ የሚታወቅ የእለት ተእለት እንቅስቃሴው ነበር። የኮኒግስበርግ ሰዎች በማለፉ ሰዓታቸውን ያዘጋጃሉ ተባለ።
በኋለኞቹ ዓመታት ጤንነቱ ቀስ በቀስ እያሽቆለቆለ በመሄድ የማስታወስ ችሎታ እና የዓይን ማጣት ችግር ገጥሞታል. ነገር ግን መፃፍና ማዘዝ እስኪያቅተው ድረስ ቀጠለ። ካንት ህይወትን በማሰላሰል፣ በማስተማር እና በፍልስፍና ምርምር ካሳለፈ በኋላ በየካቲት 12, 1804 በሰባ ዘጠኝ ዓመቱ አረፈ። የተቀበረው በትውልድ ከተማው በኮንግስበርግ ከከተማው ካቴድራል ቀጥሎ ባለው ልዩ ክንፍ ውስጥ ሲሆን ቀለል ያለ ግን ትልቅ መቃብር ተተከለ ፣ በኋላም በሩሲያ ውስጥ ካሊኒንግራድ እየተባለ በሚጠራው ከተማ ውስጥ በጣም ታዋቂ ከሆኑ ታሪካዊ ምልክቶች አንዱ ሆነ ።
ከሞቱ በኋላ, ካንት በአውሮፓ እና በአለምአቀፍ አስተሳሰብ ውስጥ ትልቅ ደረጃን አግኝቷል, እናም የዘመናዊውን ዘመን ንቃተ ህሊና ከፈጠሩት አዶዎች አንዱ ተደርጎ ይቆጠር ነበር. በተለያዩ የጀርመን ከተሞች ለእርሳቸው ክብር የሚሆኑ ሐውልቶች ተሠርተውበታል፣ ዩኒቨርሲቲዎች፣ አዳራሾች፣ የዕውቀት መድረኮች በስሙ ተሰይመዋል። ሲምፖዚያ በመባል የሚታወቁት የፍልስፍና ኮንፈረንሶች በየአመቱ ይካሄዳሉ፣ ከዓለም ዙሪያ የተውጣጡ ምሁራንን በማሰባሰብ ስለ ሃሳቦቹ እና ቀጣይነት ባለው በሰው ልጅ አስተሳሰብ ላይ የሚኖረውን ተጽእኖ ይወያያሉ።
በሩሲያ ፌዴሬሽን ውስጥ የእሱ መቃብር በአሁኑ ጊዜ በካሊኒንግራድ ውስጥ በጣም አስፈላጊ ከሆኑት የባህል ቦታዎች አንዱ ነው, በፍልስፍና ተማሪዎች እና ቱሪስቶች ይጎበኛል. የካሊኒንግራድ ዩኒቨርሲቲ ለሳይንሳዊ እና ፍልስፍናዊ ትሩፋቱ ክብር ትልቅ ሃውልት በዋናው መግቢያ ላይ አቁሟል።
አማኑኤል ካንት የዘመናዊው አውሮፓውያን አእምሮ ምልክት እና ህይወቱን ለእውነት፣ ለእውቀት እና ለሞራል ግዴታ የሰጠ የፈላስፋ ምሳሌ ነው። ዛሬም ቢሆን ስማቸው በታሪክ ከታላላቅ አእምሮዎች አንዱ እንደሆነ እና በዚህ ዓለም ውስጥ ለሚያደርጋቸው ድርጊቶች ነፃ፣ ምክንያታዊ እና ተጠያቂ መሆን ምን ማለት እንደሆነ በድጋሚ የገለፀ ምሁር በመሆን በአክብሮት ሲዘከር ቆይቷል።
የአማኑኤል ካንት ተጽእኖ በዘመናዊው የምዕራባውያን ባህል ውስጥ በፍልስፍና መስክ ብቻ ሳይሆን በሥነ-ጽሑፍ ፣ በሥነ-ጥበብ እና በማህበራዊ እና በፖለቲካዊ ሳይንሶች ውስጥ አሁንም አለ ። ስሙ ነፃነትን እና ሃላፊነትን የሚያመጣጠን ጥብቅ ወሳኝ ምክንያት እና አስተሳሰብ ምልክት ሆኗል። የእሱ መገኘት የአውሮፓ እና የአለም አቀፍ የባህል ንቃተ ህሊና አካል በመሆን የዩኒቨርሲቲዎችን እና የአካዳሚክ መስኮችን ገደብ አልፏል.
በሥነ ጽሑፍ ውስጥ፣ ብዙ ጸሐፍት እና አሳቢዎች ስለራስ፣ ምክንያት እና ግዴታ ባለው ራዕይ ተመስጠዋል። በአሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን እንደ ቶልስቶይ እና ዶስቶይቭስኪ ያሉ የሥነ-ጽሑፍ ፈላስፋዎች በእሱ ተጽእኖ ነበራቸው, ልብ ወለዶቻቸው በሞራል ግዴታ እና በግላዊ ፍላጎቶች መካከል ያለውን የሰው ልጅ ትግል ያብራራሉ. የእሱ ተጽዕኖ በዘመናዊው የፈረንሳይ ሥነ-ጽሑፍ ውስጥ በተለይም በአልበርት ካምስ እና በዣን ፖል ሳርተር ውስጥ ሰዎች በተግባራቸው እሴቶችን ይፈጥራሉ የሚለውን ሀሳብ በተቀበሉት የካንቲያን የሞራል ነፃነት ጽንሰ-ሀሳብ ውስጥ ግልፅ ነው ።
በፖለቲካዊ ፍልስፍና ውስጥ, የእሱ ሃሳቦች ስለ ዲሞክራሲ እና ማህበራዊ ፍትህ ለአሳቢዎች መሠረታዊ ዋቢ ሆነው ይቆያሉ. አሜሪካዊው ፈላስፋ ጆን ራውልስ “A Theory of Justice” በተሰኘው በታዋቂው መጽሃፉ በካንት የስነምግባር መርሆዎች ላይ በመተማመን ስለ ምክንያታዊ ፍትህ ያለውን ግንዛቤ በተለይም ሰውን እንደ ፍጻሜው አድርጎታል። እንደ የተባበሩት መንግስታት እና የአውሮፓ ህብረት ያሉ የዘመኑ አለም አቀፍ ተቋማትም አንዳንድ የህግ መርሆዎቻቸውን ከእሱ ዘላለማዊ ሰላም እና ከአለም አቀፋዊ የምክንያታዊ ህግ ራዕይ አውጥተዋል።
በሥነ ጥበብ ዘርፍ ስለ ውበትና ጣዕም ያቀረባቸው ንድፈ ሐሳቦች እንደ ቴዎዶር አዶርኖ እና ሐና አረንት ያሉ የዘመኑ ፈላስፎች እና ተቺዎች ላይ ተጽእኖ አሳድረዋል፣ ካንት በነፃነት ላይ የተመሰረተ ውበትን ከቁሳዊ ዓላማዎች በመራቅ ላይ የተመሰረተ አዲስ ግንዛቤ ለመፍጠር እንደ መሰረት አድርገው ያዩታል። ውበት በምናብ እና በመረዳት ተስማምቶ የሚታወቅ ነው የሚለው ሀሳቡ አሁንም በኪነጥበብ ትችት እና በዘመናዊ የውበት ንድፈ ሃሳቦች ውስጥ ጥቅም ላይ ይውላል።
በተጨማሪም ካንት በሕዝብ ባህል ውስጥ በተደጋጋሚ ይጠቀሳል፣ አባባሎቹም በአስተሳሰብ፣ በሥነ-ምግባር እና በሳይንስ ጉዳዮች ላይ በመጻሕፍት፣ በዘጋቢ ፊልሞች እና በፊልሞች ውስጥ ተጠቅሰዋል። እርሱን የሚመለከቱ የቲያትር እና የሲኒማ ስራዎች በጀርመን እና ሩሲያ ውስጥ ተዘጋጅተዋል, ይህም እርሱን ለእውነት የሚኖር ብቸኛ ፈላስፋ ምልክት እንደሆነ አድርገው ይገልጻሉ.
በትምህርት ውስጥ፣ የካንት ፍልስፍና ዛሬ በአለም ላይ ባሉ በአብዛኛዎቹ ዋና ዋና ዩኒቨርሲቲዎች እየተማረ ሲሆን የዘመናዊ ፍልስፍና ሥርዓተ ትምህርት አስፈላጊ አካል ተደርጎ ይወሰዳል። ውድድሮች እና መድረኮች ስሙን ይይዛሉ, እና የካንት የፍልስፍና ሽልማት ለዘመናዊው አስተሳሰብ ወሳኝ አቀራረቡን ማዳበሩን ለሚቀጥሉ ምሁራን ተሰጥቷል.
ካንት ዛሬ የዘመናዊው አስተሳሰብ መስራች ከሆኑት አንዱ እና የሰብአዊነት ምክንያታዊነት ምልክት ነው ፣ እሱም የሰውን አቅም በነፃ ፣ ያልተገደበ አስተሳሰብ የሚያምን ነው። የእሱ ምሁራዊ ትሩፋት ተከታታይ ትውልዶችን አሳቢዎችን፣ ሳይንቲስቶችን እና አርቲስቶችን ማነሳሳቱን ቀጥሏል፣ እና በዘመናዊው ዓለም ውስጥ ካሉት የፍልስፍና ባህል ምሰሶዎች አንዱ ነው።
| ፩. | ፲፯፻፷፫ | 1763 | Die einzig mögliche Beweisgrund zu einer Demonstration des Daseins Gottes | የእግዚአብሔርን መኖር ለማረጋገጥ ብቸኛው ሊሆን የሚችል ክርክር |
| ፪. | ፲፯፻፹፩ | 1781 | Kritik der reinen Vernunft | የንጹሕ አእምሮ ትችት |
| ፫. | ፲፯፻፹፬ | 1784 | Was ist Aufklärung? | ብርሃነ ዓለም (መገለጥ) ምንድን ነው? |
| ፬. | ፲፯፻፹፭ | 1785 | Grundlegung zur Metaphysik der Sitten | የሥነ ምግባር ልዕለ-ተፈጥሯዊ መሠረቶች |
| ፭. | ፲፯፻፹፰ | 1788 | Kritik der praktischen Vernunft | የተግባራዊ አእምሮ ትችት | | ፮. | ፲፯፻፺ | 1790 | Kritik der Urteilskraft | የፍርድ ችሎታ ትችት |
| ፯. | ፲፯፻፺፫ | 1793 | Die Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft | ሀይማኖት በንጹሕ አእምሮ ወሰን ውስጥ |
| ፰. | ፲፯፻፺፭ | 1795 | Zum ewigen Frieden. Ein philosophischer Entwurf | ለዘላቂ ሰላም የሚሆን ዕቅድ |
| ፱. | ፲፯፻፺፰ | 1798 | Anthropologie in pragmatischer Hinsicht | ሥነ ዕውቀት (የሰው ዘር ጥናት) ከተግባራዊ እይታ አንፃር |
1. Brockhaus Enzyklopädie | Immanuel Kant OL:19088695W, QID:Q237227 ብሮክሃውስ እንሲክሎፔዲያ | ኢማኑኤል ካንት
2. Gran Enciclopèdia Catalana | Immanuel Kant Grup Enciclopèdia, QID:Q2664168
ግራን እንሲክሎፔዲያ ካታላና | ኢማኑኤል ካንት
3. Proleksis enciklopedija | Immanuel Kant QID:Q3407324
ፕሮሌክሲስ እንሲክሎፔዲያ | ኢማኑኤል ካንት
4. Педагоги и психологи мира, QID:Q126722605
የዓለም አስተማሪዎችና ሳይኮሎጂስቶች
5. Владимир Сергеевич Соловьёв (1895). "Кант, Иммануил". Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Том XIV, 1895. XIV: 321–339. QID:Q21027650.
ቭላዲሚር ሰርጌይቪች ሶሎቪዮፍ. "ካንት, ኢማኑኤል". ብሮክሃውስ እና ኤፍሮን መዝገብ ቃላት. ቆጣሪ XIV, 1895. ምድብ XIV: 321–339
6. Dalibor Brozović; Tomislav Ladan (1999). Hrvatska enciklopedija | Immanuel Kant (بالكرواتية), Leksikografski zavod Miroslav Krleža, OL:120005M, QID:Q1789619
ድሊቦር ብሮዞቪች; ቶሚስላቭ ላዳን. ክሮኤሽያ እንሲክሎፔዲያ | ኢማኑኤል ካንት
7. https://bildarchiv-ostpreussen.de//suche/index.html?sort=7&tw=500&qp=ids%3D18%3A125522_19118_53366#!start=1
ምስል መዝገብ ምስል ከምዕራብ ፕሩሴን
8. BeWeB، QID:Q77541206
9. Charles Dudley Warner, ed. (1897), Library of the World's Best Literature QID:Q19098835
ቻርልስ ዱድሊ ዋርነር, አርታዊ. የዓለም ምርጥ ስነ ጽሑፍ ቤተ መጻሕፍት
10. Kant, Immanuel. Perpetual Peace: A Philosophical Sketch (1795)
ካንት, ኢማኑኤል. ዘላለማዊ ሰላም: ፍልስፍናዊ ንዴት
11. Manfred Riedel, Between Tradition and Revolution: The Hegelian Transformation of Political Philosophy, Cambridge 1984
ማንፍሬድ ሪዴል, ከባህላዊነት እስከ ሙዝራን: የሄገል የፖለቲካ ፍልስፍና ለውጥ
12. Wilson, Holly (2006). Kant's Pragmatic Anthropology. Albany: State University of New York Press. . 7. ISBN:978-0-7914-6849-4. 2021-03-08
ዊልሰን, ሆሊ. የካንት ተግባራዊ ሰብአዊ ሳይኮሎጂ
13. Thomas Sturm, Kant und die Wissenschaften vom Menschen (Paderborn: Mentis Verlag, 2009)
ቶማስ ስቱርም, ካንት እና የሰው ሳይንስ ጥናቶች
14. Gregor, Brian. "Anthropology from a Pragmatic Point of View. By Immanuel Kant. Translated and edited by Robert B. Louden". Heythrop.
ግሬጎር, ብራያን. "ከተግባራዊ አይነት የሰብአዊ ሳይኮሎጂ ጥናት. የኢማኑኤል ካንት በሥራ እና ተቀናጅቷል በሮበርት ቢ. ሉዴን"
15. ካንት ንዴታዊ እውቀትን እንደ "የሚኖር እውቀት" ይገልጻል፣ ተግባራዊ እውቀትን እንደ "የሚገባ ማስተዋል" ይገልጻል፣ እንደ በንዴታ ሰርተም መጽሐፍ ተገልጿል