አማርኛ

አማርኛ ፡ የኢትዮጵያ ፡ መደበኛ ፡ ቋንቋ ፡ ነው ። ሴማዊ ፡ ቋንቋዎች ፡ ውስጥ ፡ የሚመደብ ፡ ሲሆን ፡ ካረቢኛ ፡ ቀጥሎ ፡ ሁለተኛ ፡ ብዙ ፡ ተናጋሪዎች ፡ ያሉት ፡ ቋንቋ ፡ ነው ። በአፍሪካ ፡ ከስዋሂሊ ፡ ቀጥሎ ፡ 3^ኛውን ፡ ቦታ ፡ የያዘ ፡ ነው(በተናጋሪ ፡ ቁጥር) ። እንዲያውም ፡ 85.6 ፡ ሚሊዮን ፡ ያህል ፡ ተናጋሪዎች ፡ እያሉት ፣ አማርኛ ፡ ከአረብኛ ፡ ቀጥሎ ፡ ትልቁ ፡ ሴማዊ ፡ ቋንቋ ፡ ነው ። የሚጻፈውም ፡ በአማርኛ ፡ ፊደል ፡ ነው ። አማርኛ ፡ ከዓረብኛና ፡ ከዕብራይስጥ ፡ ያለው ፡ መሰረታዊ ፡ ልዩነት ፡ እንደ ፡ ላቲን ፡ ከግራ ፡ ወደ ፡ ቀኝ ፡ መጻፉ ፡ ነው ።

የዐምሐራ * ግዛት ፡ ተብሎ ፡ የሚታወቀው ፡ ቦታ ፡ በአሁኑ ፡ መካከለኛና ፡ ደቡብ ፡ ወሎ ፡ እና ፡ ሰሜን ፡ ሸዋ ፡ ይገኝ ፡ እንደነበር ፡ በታሪክ ፡ ይጠቀሳል ። ከክርስቶስ ፡ ልደት ፡ በፊት ፡ ከ200 - 130 ዓ.ዓ. ፡ የነበረው ፡ አጋታርከስ ፡ ስለ ፡ ቀይ ፡ ባህር ፡ እና ፡ አካባቢው ፡ ሲጽፍ ፣ ትሮጎዶላይት ፡ ያላቸው ፡ ሕዝቦች – τής Kαμάρ λέξιςα (የካማራ Camàra ቋንቋ) ወይንም ፡ Kαμάρα λέξιςα (ካማራ Camàra ቋንቋ) ይናገሩ ፡ እንደነበር ፡ ዘግቧል ። ከዚህ ተነስተው ፡ የተለያዩ ፡ ታሪክ ፡ አጥኝዎች ፡ የአጋታርከስ ፡ ካማራ ፡ ቋንቋ ፡ የአሁኑ ፡ አማርኛ በወር የቋንቋ አባሪና ፡ ወላጅ ፡ እንደሆነ ፡ ያስረዳሉ ።

ትክክለኛው ፡ አማርኛ ፡ አንዳንዴ ፡ «የንጉሥ ፡ ቋንቋ» ፡ ወይም ፡ ደግሞ ፡ «ልሳነ-ንጉሥ» በመሰየም ፡ ታወቋል ። አማርኛ ፡ ልሳነ-ንጉሥ ፡ የሆነው ፡ በ1272 ዓ.ም. ከዛጔ ሥርወ መንግሥት ፡ በኋላ ፡ አጼ ፡ ይኩኖ ፡ አምላክ ፡ ሰሎሞናዊውን ፡ ሥርወ-መንግሥት ፡ መልሶ ፡ ሲያቋቁም ፡ ነበር ። አማርኛ ፡ ልሳነ-ጽሑፍ ፡ መሆን ፡ የጀመረው ፡ በ14^ኛው ፡ ክፍለ ፡ ዘመን ፡ ላይ ፡ ሲሆን ፡ ይህንንም ፡ ያደረገው ፡ ሁሉንም ፡ የግዕዝ ፡ ፈደላትን ፡ በመውሰድና ፡ 6 ፡ አዳዲስ ፡ የላንቃ ፡ ፊደላትን ፡ (ማለትም ሸ ፣ ቸ ፣ ኘ ፣ ዠ ፣ ጀ ፣ ጨ) እና ፡ ኸን ፡ በመጨመር ፡ ነበር ። ነገር ፡ ግን ፡ በጽሑፍ ፡ ይበልጥ ፡ መስፋፋት ፡ የጀመረው ፡ ከአጼ ፡ ቴዎድሮስ ፡ ጀምሮ ፡ ሲሆን ፡ ለእዚህም ፡ በተለይ ፡ አስተዋጽኦ ፡ ያደረገው ፡ ጸሐፊያቸው ፡ ደብተራ ፡ ዘነብ ፡ ነበር ። አማርኛ ፡ በተለይ ፡ የተስፋፋው ፡ የዳግማዊ ፡ አጼ ፡ ምኒሊክን ፡ የግዛት ፡ ማስፋፋት ፡ ዘመቻ ፡ ተከትሎና ፡ እንዲሁም ፡ ዘመናዊ ፡ ትምህርት ፡ ኢትዮጵያ ፡ ውስጥ ፡ ከተጀመረ ፡ በኋላ ፡ ነበር ።

አማርኛ ፡ ለብዙ ፡ ዘመናት ፡ በእጅ ፡ ሲጻፍ ፡ ቆይቶ በ፲፱፻ ዓ.ም. ገደማ ፡ በማተሚያ ፡ መሣሪያ ፡ ሊከተብ ፡ ችሏል ። የግዕዝን ፡ ፊደል ፡ በዶ/ር ፡ ኣበራ ፡ ሞላ ፡ ፈጠራ ፡ ወደ ፡ ኮምፕዩተር ፡ ገብቶ ከ፲፱፻፹ ዓ. ም. ወዲህ ፡ በኮምፕዩተር ፡ መጠቀም ፡ ከመቻሉም ፡ ሌላ ፡ በዩኒኮድ ፡ ዕውቅና ፡ ኣግኝቷል ። ይህ ፡ የተስፋፋ ፡ ገጽም ፡ የቀረበው ፡ በእዚሁ ፡ ሥርዓት ፡ ሲሆን ፡ በቋንቋው ፡ የተጻፉ ፡ መረጃዎች ፡ ቊጥሮች ፡ እያደጉ ፡ ነው ። የዓማርኛ ፡ ፊደልና ፡ ቋንቋም ፡ ዕውቅና ፡ እያደገ ፡ ስለመጣ ፡ በእጅ ፡ ስልኮችም ፡ በሚገባ ፡ ሥራ ፡ ላይ ፡ እየዋለ ፡ ነው ። ኣፕል ፡ የቋንቋ ፡ ገበታዎቹን ፡ ሌሎችም ፡ እንዲጠቀሙበት በ፳፻፯ ዓ. ም. ስለከፈተ ፡ ዓማርኛን ፡ እንደሌሎች ፡ የዓለም ፡ ባለፊደል ፡ ቋንቋዎች ፡ መርጦ ፡ መጠቀም ፡ ተችሏል ። በ፳፻፰ ዓ. ም. ግዕዝ ፡ የመጀመሪያን ፡ የኣሜሪካ ፡ የባለቤትነት ፡ መታወቂያ (ፓተንት) ኣግኝቷል ።

ይህም ፡ የሆነው በየካቲት 10 ቀን 2008 ዓ.ም. አማርኛ ፡ ወደ ፡ ማናቸውም ፡ ሌላ ፡ ቋንቋ ፡ በኮምፒውተር ፡ በቀላሉ ፡ ወደሚተረጎሙት ፡ ቋንቋዎች ፡ ገብታለች ። ሆኖም ፡ የትርጉሙ ፡ ጥራት ፡ ከፍ ፡ ያለ ፡ ሳይሆን ፡ ስኅተቶች ፡ የተሞላበት ፡ ሆኖ ፡ ቀርቷል ።

ዘዬ

አማርኛ ፡ ቋንቋ ፡ ወስጥ ፡ አራት ፡ ዋና ፡ ዘዬዎች ፡ አሉ ፡ እነሱም ፡ የጎንደር ፣ የጎጃም ፣ የወሎ ፣ የሸዋ ፡ እና ፡ ዘመናዊ ፡ አማርኛ ፡ ናቸው ። ዘየወቹ ፡ ብዙም ፡ ልዩነት ፡ የላቸውም ፡ ይህም ፡ ማለት ፡ ሁለት ፡ የተለያየ ፡ አማርኛ ፡ የሚያወሩ ፡ ሰዎች ፡ ይግባባሉ ፡ ማለት ፡ ነው ። በመላ ፡ ኢትዮጵያ ፡ ውስጥ ፡ በስፋት ፡ የሚነገረው ፡ ዘመናዊ ፡ አማርኛ ፡ ነው ። ዘመናዊ ፡ አማርኛ ፡ በብዛት ፡ በሸዋ ፡ አማርኛ ፡ ላይ ፡ የተመሰረተ ፡ ሲሆን ፡ የሚለይበት ፡ ብዙ ፡ ገጸ ፡ ባህሪያትም ፡ አሉ ። ከነዚህ ፡ በሃሪያት ፡ ውስጥ ፡ የሚከተሉት ፡ የተወሰኑት ፡ ናቸው ።

ሸዋ ፡ አማርኛ ዘመናዊ ፡ አማርኛ

'ቀ' እንደ 'ኧ' ሲባል 'ቀ' እንደ 'ቀ' ነው ፡ የሚባለው

'ከ' በ'ተ' እና በ'ኸ' ሲባል 'ከ' እንደ 'ከ' ይባላል

ከላይ ፡ ከተጠቀሱት ፡ ምሳሌያት ፡ ማየት ፡ እንደሚቻለው ፡ ከሸዋ ፡ አማርኛ ፡ በተቃራኒ ፡ ዘመናዊ ፡አማርኛ ፡ እንደሚጻፈው ፡ ነው ፡ የሚባለው፡ ። ፡ በተጨማሪም ፡ ዘመናዊ ፡ አማርኛ ፡ ውስጥ ፡ ብዙ ፡ የተውሶ ፡ ቃላት ፡ ይገኛሉ ።

ትንተና

በሷዴሽ ፡ ዝርዝር 207 ተራ ፡ ቃላት ፡ ውስጥ

• 28 ቃላት፡ ወይም 13.5% ከግዕዙ ፡ በምንም ፡ አይለዩም (አንተ ፣ እንስሳ ፣ ዓሣ ፣ ፍሬ ፣ ሥጋ ፣ ደም ፣ ዐይን ፣ አፍ ፣ እግር ፣ ክንፍ ፣ ልብ ፣ ነከሰ ፣ ሞተ ፣ ቆመ ፣ ዞረ ፣ አሠረ ፣ ፀሐይ ፣ ኮከብ ፣ ባሕር ፣ ደመና ፣ ሰማይ ፣ ነፋስ ፣ ጢስ ፣ እሳት ፣ ሌሊት ፣ ዓመት ፣ ክብ ፣ ስም ። )

• 77 ወይም 37% ከግዕዙ ፡ ቃላት ፡ በቀጥታ ፡ የተደረጁ ፡ ናቸው (እኔ ፣ እኛ ፣ እናንተ ፣ ማን ፣ ምን ፣ የት ፣ መቼ ፣ ሁሉ ፣ ብዙ ፣ አንድ ፣ ሁለት ፣ ሦስት ፣ አራት ፣ አምስት ፣ ረጅም ፣ ከባድ ፣ ትንሽ ፣ አጭር ፣ ጠባብ ፣ ቀጭን ፣ ሴት ፣ ሰው ፣ ልጅ ፣ ሚስት ፣ አባት ፣ ወፍ ፣ ቅማል ፣ ዘር ፣ ቅጠል ፣ ሥር ፣ ልጥ ፣ ሣር ፣ አጥንት ፣ ስብ ፣ እንቁላል ፣ ቀንድ ፣ ጸጉር ፣ ራስ ፣ ጥፍር ፣ እጅ ፣ ጉበት ፣ ጠጣ ፣ በላ ፣ ጠባ ፣ ነፋ ፣ ተነፈሰ ፣ ሳቀ ፣ አየ ፣ ሰማ ፣ አሠበ ፣ ፈራ ፣ ገደለ ፣ ቈረጠ ፣ መጣ ፣ ወደቀ ፣ ያዘ ፣ ጨመቀ ፣ አጠበ ፣ ሳበ ፣ ገፋ ፣ ጣለ ፣ ሰፋ ፣ አለ ፣ አበጠ ፣ ዝናብ ፣ ጨው ፣ ጉም ፣ አመዳይ ፣ አመድ ፣ ቀይ ፣ ሙቅ ፣ ሙሉ ፣ አዲስ ፣ አሮጌ ፣ እርጥብ ፣ ቅርብ ፣ ሩቅ ።)

በዝርዝሩ ፡ ከተረፉት ፡ ግማሽ ፡ ቃላት ፣ ብዙዎች ፡ ከሌሎች ፡ የግዕዝ ፡ ሥሮች ፡ በሌላ ፡ መንገድ ፡ መጡ ፣ ለምሳሌ ፡ «እርሱ» በግዕዝ «ውእቱ» ፈንታ ፣ ከ«ርዕሱ» (ራሱ) ይመስላል ።

ከግዕዝ ፡ ጭምር ፡ከሰው ልጆች ልሳናት የተበደሩ ሌሎች ቃላት እንደ ዘመኑ ይለያያሉ፦ ከግሪክኛ፣ ከአረብኛ፣ ከፖርቱጊዝኛ፣ ከቱርክኛ፣ ከፈረንሳይኛ፣ ከጣልኛና ከእንግሊዝኛ ቃላት የተቀበሉባቸው ዘመኖች ኑረዋል ። ከ16ተኛው ፡ ክፍለ ፡ ዘመን ፡ በኋላ ፡ አማርኛ ፡ ውስጥ ፡ ኦሮምኛ ፡ ቃላት ፡ መግባት ፡ ጀምረዋል ፡ ባሁኑ ፡ ሰዓትም ፡ እየገቡ ፡ ይገኛሉ ።

ምሳሌዎች፦

• ከግሪክኛ፦ ጠረጴዛ
• ከአረብኛ፦ ባሩድ ፣ ሻይ ፣ ብርቱካን
• ከቱርክኛ፦ ሰንደቅ
• ከፈረንሳይኛ፦ ባቡር
• ከጣልኛ፦ ቡሎን ፣ መኪና
• ከእንግሊዝኛ፦ ኢንተርናሽናል ፣ ሬዲዮ
• ከኦሮሚኛ፦ ጨጨብሳ ፣ ጉዲፈቻ

IPA

	ሀ	ሁw	ሂ	ሃ	ሄ	ህ	ሆ
	ለ	ሉ	ሊ	ላ	ሌ	ል	ሎ			ሏ
	ሐ	ሑ	ሒ	ሓ	ሔ	ሕ	ሖ			ሗ
	መ	ሙ	ሚ	ማ	ሜ	ም	ሞ			ሟ
	ሠ	ሡ	ሢ	ሣ	ሤ	ሥ	ሦ			ሧ
	ረ	ሩ	ሪ	ራ	ሬ	ር	ሮ			ሯ
	ሰ	ሱ	ሲ	ሳ	ሴ	ስ	ሶ			ሷ
	ሸ	ሹ	ሺ	ሻ	ሼ	ሽ	ሾ			ሿ
	ቀ	ቁ	ቂ	ቃ	ቄ	ቅ	ቆ	ቈ	ቊ	ቋ	ቌ	ቍ
	በ	ቡ	ቢ	ባ	ቤ	ብ	ቦ			ቧ
	ቨ	ቩ	ቪ	ቫ	ቬ	ቭ	ቮ			ቯ
	ተ	ቱ	ቲ	ታ	ቴ	ት	ቶ			ቷ
	ቸ	ቹ	ቺ	ቻ	ቼ	ች	ቾ			ቿ
	ኀ	ኁ	ኂ	ኃ	ኄ	ኅ	ኆ	ኈ	ኊ	ኋ	ኌ	ኍ
	ነ	ኑ	ኒ	ና	ኔ	ን	ኖ			ኗ
	ኘ	ኙ	ኚ	ኛ	ኜ	ኝ	ኞ			ኟ
	አ	ኡ	ኢ	ኣ	ኤ	እ	ኦ			ኧ
	ከ	ኩ	ኪ	ካ	ኬ	ክ	ኮ	ኰ	ኲ	ኳ	ኴ	ኵ
	ኸ	ኹ	ኺ	ኻ	ኼ	ኽ	ኾ	ዀ	ዂ	ዃ	ዄ	ዅ
	ወ	ዉ	ዊ	ዋ	ዌ	ው	ዎ
	ዐ	ዑ	ዒ	ዓ	ዔ	ዕ	ዖ
	ዘ	ዙ	ዚ	ዛ	ዜ	ዝ	ዞ			ዟ
	ዠ	ዡ	ዢ	ዣ	ዤ	ዥ	ዦ			ዧ
	የ	ዩ	ዪ	ያ	ዬ	ይ	ዮ
	ደ	ዱ	ዲ	ዳ	ዴ	ድ	ዶ			ዷ
	ጀ	ጁ	ጂ	ጃ	ጄ	ጅ	ጆ			ጇ
	ገ	ጉ	ጊ	ጋ	ጌ	ግ	ጎ	ጐ	ጒ	ጓ	ጔ	ጕ
	ጠ	ጡ	ጢ	ጣ	ጤ	ጥ	ጦ			ጧ
	ጨ	ጩ	ጪ	ጫ	ጬ	ጭ	ጮ			ጯ
	ጰ	ጱ	ጲ	ጳ	ጴ	ጵ	ጶ			ጷ
	ጸ	ጹ	ጺ	ጻ	ጼ	ጽ	ጾ			ጿ
	ፀ	ፁ	ፂ	ፃ	ፄ	ፅ	ፆ
	ፈ	ፉ	ፊ	ፋ	ፌ	ፍ	ፎ			ፏ
	ፐ	ፑ	ፒ	ፓ	ፔ	ፕ	ፖ			ፗ

ደግሞ ፡ ይዩ

• መዝገበ ፡ ቃላት
• ቅድመ-ሴማዊ ፡ ጽሕፈት

የውጭ ፡ መያያዣዎች

• አማርኛ-እንግሊዝኛ ፡ መዝገበ ፡ ቃላት
• ኢትዮፒክ.ኮም በኣበራ ፡ ሞላ Archived ኦገስት 1, 2007 at the Wayback Machine
• አዲስ ፡ ሳይንስ
• ዋርካ - ውይይት ፡ በአማርኛ
• ፌስቡክ ፡ በአማርኛ
• ግዕዝኤዲት ፡ ነፃ ፡ የአማርኛ ፡ መክተቢያ ለዊንዶውስና ማክ Archived ዲሴምበር 4, 2020 at the Wayback Machine
• ጉግል ፡ በአማርኛ Archived ጁላይ 10, 2011 at the Wayback Machine
• የኢትዮጵያ ፡ ፊደል
• የiPhone አማርኛ ፡ ቋንቋ ፡ መማሪያ
• ታይፕ፥ ኢሜል፥ እና ቴክስት በአማርኛ - iPhone
• itunes.com/apps/amharic
• itunes.com/apps/ahaz
• ግዕዝኤዲት ቴክስት በአማርኛ ለመጻፍ፣ ለመላክ፣ ለመፈለግ፣ በኣይፎን 6 እና ኣይፓድ GeezEdit Amharic Typing for iPhone 6 and iPad
• ግዕዝኤዲት ለዊንዶውስ
• ስለ ፡ ነፃው ፡ ግዕዝኤዲት GeezEdit ቪድዮ ፡ በዶ/ር ፡ ኣበራ ፡ ሞላ ፡ እና ፡ የኣዲስ ፡ ኣበባ ፡ ዩኒቨርሲቲ ፡ ተማሪዎች
• ኣበራ ፡ ሞላ Aberra Molla, "Ethiopic character entry", published 2015-04-07, issued 2015-04-07
• ኣበራ ፡ ሞላ Aberra Molla, "Phonetic Keyboards", published 2017-08-15, issued 2017-08-15

ማጣቀሻ

nbsp; |- style="font-size:2em" !style="font-size:0.5em"| |ደ||ዱ||ዲ||ዳ||ዴ||ድ||ዶ||colspan="2" style="background:#ccc;"| nbsp; |- style="font-size:2em" !style="font-size:0.5em"| |ቸ||ቹ||ቺ||ቻ||ቼ||ች||ቾ||colspan="2" style="background:#ccc;"|